تصویر اشتغال در سال اول کرونا

بررسی آمارهای رسمی حاوی چند نکته مهم است؛ نخست اینکه میزان کل جمعیت شاغل در سال‌۹۹ به میزان یک‌میلیون و ۱۰هزار و ۴۷۰نفر کاهش داشته است.

مورد دوم اینکه سهم اشتغال بخش رسمی و غیررسمی از سهم اشتغال کل به ترتیب برابر ۸/ ۰ و ۴/ ۰ واحد درصد با افزایش همراه بوده‌اند؛ درحالی‌که سهم بخش خانوار معادل ۲/ ۱واحد درصد با کاهش مواجه بوده است. سوم اینکه در بین گروه‌های شغلی شامل مدیران، متخصصان، تکنسین‌ها، کارکنان پشتیبانی دفتری، کارکنان ارائه خدمات و کارکنان فروش، کارکنان ماهر کشاورزی، جنگل‌‌داری و ماهیگیری، صنعتگران، متصدیان ماشین‌آلات و کارکنان مشتغل ساده، تنها گروهی که با رشد شاغل همراه بوده، کارکنان مشاغل ساده است؛ به‌نحوی‌که می‌توان گفت میزان کارکنان مشاغل ساده برابر ۴۷ هزار و ۹۴۲ نفر افزایش داشته است. چهارم اینکه در بین گروه‌های عمده فعالیت اقتصادی شامل کشاورزی، صنعت و خدمات، تنها در قسمت صنعت آن هم اشتغال رسمی سال۹۹ وضعیت بهتری نسبت به سال ۹۸ داشته؛ به‌نحوی‌که در سال۹۹ میزان اشتغال رسمی بخش صنعت معادل ۵۳هزار و ۸۴۹نفر رشد داشته است. در نهایت اینکه سهم شاغلان مرد و زن دارای اشتغال غیررسمی از کل شاغلان در سال۲۰۱۹ برای کشور به میزان ۲/ ۵۹ درصد گزارش شده است که در سال۲۰۲۰ این شاخص به میزان ۵۸درصد کاهش پیدا کرد.

درخصوص سهم شاغلان خارج از بخش رسمی از کل شاغلان نیز در سال ۲۰۱۹ این شاخص برابر ۹/ ۴۰ درصد بوده که در سال۲۰۲۰ به میزان ۱/ ۴۰درصد کاهش پیدا کرد. کارشناسان اقتصادی بر این باورند که در مجموع می‌توان گفت که وضعیت اشتغال در سال۹۹ نسبت به سال ۹۸ بدتر شده است. به نظر می‌رسد که از مهم‌ترین مواردی که برای توجیه این موضوع وجود دارد، موضوع شیوع پاندمی کرونا در انتهای سال۹۸ و ادامه آن در سال۹۹ است. این موضوع سبب آسیب دیدن بسیاری از مشاغل به‌ویژه خدمات غیررسمی در کشور شد.

کاهش بیش از یک میلیون نفری جمعیت شاغل

مرکز آمار و اطلاعات راهبردی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی در گزارشی به بررسی نتایج تفصیلی اشتغال و بخش رسمی و غیررسمی در سال‌های ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹ پرداخت. در بخش نخست این گزارش به بیان آمارهای مربوط به جمعیت شاغل ۱۵ساله و بیش‌تر بر حسب بخش (رسمی، غیررسمی و خانوار) و به تفکیک وضع اشتغال (رسمی و غیر رسمی) و مناطق در سال‌های مذکور پرداخته است. بنا بر آمارهای رسمی در سال ۹۸ کل جمعیت شاغل۱۵ ساله و بیشتر برابر ۲۴میلیون و ۲۷۳هزار و ۵۱۷نفر بوده که از این میزان ۱/ ۵۹درصد در بخش رسمی، ۳/ ۳۸ درصد در بخش غیررسمی، ۶/ ۲درصد در بخش خانوار و ۱/ ۰درصد هم در وضعیت اظهارنشده قرار داشتند. در سال۹۹ میزان کل جمعیت شاغل به ۲۳ میلیون و ۲۶۳ هزار و ۴۷ نفر رسید که از این میزان ۹/ ۵۹درصد در بخش رسمی، ۷/ ۳۸درصد در بخش غیررسمی و ۴/ ۱درصد نیز در بخش خانوار بوده‌اند. تحلیل آمارهای رسمی نشان می‌دهد اولا میزان کل جمعیت شاغل در سال ۹۹ به میزان یک‌میلیون و ۱۰هزار و ۴۷۰نفر کاهش داشته است. مورد دیگر اینکه سهم اشتغال بخش رسمی و غیررسمی از سهم اشتغال کل به ترتیب برابر ۸/ ۰ و ۴/ ۰واحد درصد با افزایش همراه بوده‌اند؛ درحالی‌که سهم بخش خانوار معادل ۲/ ۱ واحد درصد با کاهش مواجه بوده است.

افزایش ۴۸هزار نفری کارکنان مشاغل ساده

در بخش دیگری از گزارش به بررسی جمعیت شاغل ۱۵ساله و بیشتر برحسب گروه‌های عمده شغلی پرداخته است. این گروه‌های شغلی شامل مدیران، متخصصان، تکنسین‌ها، کارکنان پشتیبانی دفتری، کارکنان ارائه خدمات و کارکنان فروش، کارکنان ماهر کشاورزی، جنگل‌‌داری و ماهیگیری، صنعتگران، متصدیان ماشین‌آلات و کارکنان مشتغل ساده است. نکته مهم در این قسمت اینکه در بین گروه‌های مذکور تنها گروهی که رشد شاغل داشته، کارکنان مشاغل ساده بوده است؛ به‌نحوی‌که میزان مذکور از ۳میلیون و ۳۵۵هزار و ۴۳۵نفر در سال ۹۸ به میزان ۳میلیون و ۴۰۳هزار و ۳۷۷ نفر در سال ۹۹ رسیده است. به عبارت دیگر می‌توان گفت میزان کارکنان مشاغل ساده به میزان ۴۷هزار و ۹۴۲نفر افزایش داشته است.

رشد سهم اشتغال رسمی در صنعت

یکی دیگری از مواردی که در گزارش مذکور به آن اشاره شده، ارائه آمارهای مرتبط با جمعیت شاغل ۱۵ساله و بیشتر برحسب گروه‌های عمده فعالیت اقتصادی به تفکیک وضع اشتغال بود. گروه‌های عمده فعالیت اقتصادی شامل کشاورزی، صنعت و خدمات است. بررسی‌ آمارهای رسمی نشان می‌دهد در هرسه گروه مذکور جمعیت اشتغال در سال۹۹ نسبت به سال۹۸ کاهش داشته است. دیگر اینکه در ارتباط با وضعیت اشتغال (رسمی یا غیررسمی) نیز در تمام موارد با کاهش اشتغال در سال۹۹ روبه‌رو بوده‌ایم و تنها در قسمت صنعت آن هم اشتغال رسمی سال۹۹ وضعیت بهتری نسبت به سال۹۸ داشته است. بنا بر آمارهای رسمی میزان اشتغال رسمی در بخش صنعت در سال۹۸ به میزان ۲میلیون و ۶۰۷ هزار و ۴۳۵نفر بوده که در سال ۹۹ این میزان به ۲میلیون و ۶۶۱هزار و ۲۸۴نفر رسیده است. این گزاره به آن معناست که در سال۹۹ میزان اشتغال رسمی بخش صنعت معادل ۵۳هزار و ۸۴۹ نفر رشد داشته است.

بیشترین و کمترین سهم اشتغال

سهم جمعیت شاغل کشور به تفکیک استان نیز مورد دیگری بود که در این گزارش به آن اشاره شد. استان‌های تهران و خراسان رضوی بیشترین میزان اشتغال و استان‌های کهگیلویه و بویراحمد و ایلام نیز کمترین میزان اشتغال را در سال ۹۸ به خود اختصاص داده‌اند. دیگر اینکه در تمام این موارد سهم اشتغال غیررسمی از کل اشتغال استان بیشتر بوده است. در سال۹۹ نیز موارد گفته‌شده صادق بوده است. مورد سوم اینکه در سال۹۸ بیشترین و کمترین سهم از اشتغال رسمی متعلق به استان‌های سمنان و اردبیل بوده که در سال۹۹ این عناوین به استان‌های سمنان و همدان رسیده است.

کوچک شدن بخش خصوصی و عمومی در سال ۹۹

در قسمت دیگری از گزارش مرکز آمار و اطلاعات راهبردی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی به بررسی جمعیت شاغل برحسب وضع شغلی پرداخته است. این تفکیک شامل بخش خصوصی و بخش عمومی بوده است. در بخش خصوصی این دسته‌بندی شامل کارفرما، کارکن مستقل، کارکن فامیلی بدون مزد، مزد و حقوق بگیر بخش خصوصی و مزد و حقوق‌بگیر بخش تعاونی و در بخش عمومی این دسته‌بندی شامل مزد و حقوق‌بگیر بخش عمومی است. بنا بر آمارهای رسمی جمعیت شاغل بخش خصوصی در سال۹۸ بیش از ۲۰ میلیون و ۶۰۰ هزار نفر بوده که در سال‌۹۹ این شاخص به بیش از ۱۹میلیون و ۸۰۰هزار نفر کاهش یافته است. افزون بر این جمعیت شاغل بخش عمومی نیز از حدود ۳میلیون و ۵۰۰هزار نفر در سال۹۸ به حدود ۳میلیون و ۴۰۰هزار نفر در سال۹۹ کاهش پیدا کرده است. در نهایت اینکه در تمام وضعیت‌های شغلی گفته‌شده جمعیت شاغل در سال۹۸ با کاهش در سال۹۹ روبه‌رو بوده است.

مقایسه تطبیقی سهم اشتغال غیررسمی و خارج از بخش رسمی

در بخش پایانی گزارش نیز به بررسی سهم شاغلان دارای اشتغال غیررسمی و خارج از بخش رسمی (بخش غیررسمی و خانوار) از کل شاغلان به تفکیک جنس و گروه سنی در کشورهای مختلف پرداخته شده است. سهم شاغلان مرد و زن دارای اشتغال غیررسمی از کل شاغلان در جمعیت ۱۵ سال و بیشتر در سال۲۰۱۹، سنگال با سهمی به میزان ۲/ ۹۰درصدی رتبه نخست و صربستان نیز با سهمی برابر ۷/ ۱۸درصد در رتبه پایانی قرار دارد. این شاخص برای کشور ایران به میزان ۲/ ۵۹درصد گزارش شده است. در سال۲۰۲۰ این شاخص برای ایران به میزان ۵۸درصد کاهش پیدا کرد. درخصوص سهم شاغلان خارج از بخش رسمی از کل شاغلان نیز هند با ۷/ ۷۷درصد در رتبه نخست و صربستان نیز ۶/ ۶درصد در رتبه آخر قرار دارد. این شاخص برای کشور در سال۲۰۱۹ برابر ۹/ ۴۰درصد بود که در سال۲۰۲۰ به میزان ۱/ ۴۰درصد کاهش پیدا کرد.