وابستگی تجاری به روسیه

 اقدامات گورچاکف که با سیاست توسعه استعماری نوظهور در ماورای‌خزر نیز همراه بود، هدف آن ایجاد موانع برای ورود کالاهای انگلیسی به ماوراء‌قفقاز، شمال‌ایران و آسیای‌مرکزی بود. با احداث خط‌آهن پُتی-تفلیس در اوایل دهه هفتاد دامنه مناقشات بالا گرفت و سرانجام روس‌ها در جنگ با عثمانی (۱۸۷۸) آنچه را که می‌خواستند به‌دست آوردند و گو اینکه موفق به تامین امنیت در تقاطع راه ارزروم- تبریز نشدند ولی دستکم باطوم (Batum) را تصرف کردند. در این میان در روسیه بازگشت به سیاست دفاع عالی (HighProtection) شروع شد، کما اینکه در سال ۱۸۸۳ منطقه ترانزیتی آزاد به‌طور همه‌جانبه‌ای لغو و در ماوراء‌قفقاز مقررات گمرکی خاص روسیه به مرحله اجرا درآمد؛ دو سال بعد نیز سیستم بنادر آزاد در باطوم به‌هم خورد، ضمن اینکه اقدامات دیگری جهت دست‌اندازی به بازارهای شمال ایران به‌عمل می‌آمد...»

اقداماتی که روس‌ها برای حمایت از اتباع خود در ایران انجام می‌دادند (از نظر بسیاری) نامطلوب بود، از جمله مجله آلمانی اکسپورت (Export) در شماره اوت ۱۸۸۲ خود در مقاله‌ای به قلم پی.‌دی «پل-دِن» (Paul Dehn) کوشش‌های اتریش جهت لغو ترانزیت در مناطق ماوراء‌قفقاز را موردبررسی قرار داده، مقامات گمرک روسیه را متهم می‌کرد که جهت حمایت از تجار روس در قبال رقابت‌های خارجی در دادوستد با ایران، دست به اعمال نامطلوبی می‌زنند و قصد دارند که ایران را کاملا به صنایع روسی وابسته کنند.

این اقدامات از این لحاظ که به روس‌ها جهت تصرف بازارهای ایران کمک می‌کرد، کاملا به‌صرفه بود، چون بسیاری از مصنوعاتی که وارد ایران می‌شد به سایر کشورهای اروپایی تعلق داشت و به این ترتیب روس‌ها می‌توانستند این کالاها را مجددا با قیمت‌های گران‌تر به ایران صادر کنند. به این جهت موسسات تولیدی اروپا ناگزیر شدند که در جست‌وجوی راه‌های طولانی و پُرهزینه و خطرناک نظیر جاده طرابوزان- تبریز برای ورود کالاهای خود به ایران برآیند.در سال ۱۸۷۳ با انعقاد قرارداد تجارتی بین ایران و روسیه که هدف آن ممانعت از ورود کالاهای غیرروسی به ایران بود، موانعی در مورد رقابت‌های موفقیت‌‌آمیز اروپاییان در این کشور ایجاد شد. ممانعت از امتعه غیرروسی برای همسایه شمالی بسیار سودمند بود، چراکه در اوایل دهه ۱۸۹۰ دادوستد روسیه با ایران، از نظر قیمت کالاهای وارده دوبرابر شد و در پایان آن دهه تجارت روسیه با ایران از تجارت ایران با انگلستان پیشی گرفت. معاملات تجارتی بین ایران و روسیه از ۱۹۰۰ تا ۱۹۱۰ بازهم بیشتر از دوبرابر افزایش یافت و در این میان انگلستان به سبب موقعیت جغرافیایی روسیه با ایران قادر به عکس‌العمل نبود ولی با این حال بازهم فعالیت‌های بازرگانان انگلیسی باعث نگرانی تجار روسیه می‌شد. به‌عنوان مثال در ۲۸ سپتامبر ۱۸۹۰ نشریه «بیرژو یا وی‌دموسی» ضمن اشاره به نفوذ آرام و بی‌سروصدای انگلیسی‌ها در ایران، خواستار تاسیس فوری خط‌آهن به تهران و ایجاد اعتبارات ویژه‌ای جهت تسهیل تجارت با ایران شدند و حتی یکی از هدف‌های «ای.‌آ.ویشنگرادسکی» وزیر مالیه روس به آسیای‌مرکزی این بود که مناسبات بازرگانان روسی را با ایران رونق بخشد.انحصار تجارت خارجی ایران در دست روس‌ها و موافقت ایران با خودداری از تاسیس خط‌آهن دو عامل کنترل اقتصادی ایران توسط روس‌ها بود. دولت ایران که پیوسته به پول احتیاج داشت، در سال ۱۹۰۰ اولین وام هنگفت خود را از روسیه دریافت کرد و مظفرالدین شاه در ۱۹۰۲ وام دیگری از  روس‌ها گرفت که برای تضمین بازپرداخت آن، عواید تمام گمرکات ایران را به استثناء گمرکات جنوب (که در اختیار انگلیس‌ها بود) وثیقه قرار داد.سن‌پترزبورگ به‌عنوان نخستین شرط، قبل از پرداخت وام ۱۹۰۲، اصرار داشت که ایران از محل این وام، قروض ۱۸۹۲ خود را به انگلستان ادا کند و انجام این تقاضا به شانس مداخله انگلستان لطمه وارد کرد. بانک استقراضی روس نیز (که مدبرانه از سوی «ویت» وزیر مالیه اداره می‌شد) در بهره‌برداری از مشکلات مالی ایران، به‌سود روسیه کاملا موفق بود. این بانک از دادن وام‌های کوتاه‌مدت و کمک‌های مالی به سیاستمداران ذی‌نفوذ خودداری نمی‌کرد و حتی محمدعلی میرزا ولیعهد که بعدا به سلطنت ایران رسید، مبالغ هنگفتی برای ساختمان در املاک شخصی خود در آذربایجان، از این بانک قرض گرفت و کار به‌جایی کشید که طبق نظر سومنر تا سال ۱۹۰۶، دولت و شخصیت‌های بلندپایه ایرانی معادل هفت‌و‌نیم میلیون لیره‌استرلینگ به روسیه بدهکار شدند.از نظر استراتژیک نیز روسیه از موقعیت مستحکمی برخوردار بود. در ژانویه ۱۹۰۰ موراویف وزیرخارجه روس طرحی به تزار تقدیم کرد که ضمن بررسی تزلزل نفوذ انگلیس در اثر جنگ بوئرها (Boer War) سه پیشنهاد برای بهره‌برداری روسیه از اوضاع و احوال موجود در ایران مطرح شده بود. موراویف می‌خواست به سبب نابسامان‌بودن اوضاع مالی روسیه، احداث خط‌‌آهن به‌سوی خلیج‌فارس به تعویق افتد ولی وی بر این باور بود که در صورت توسعه خطوط آهن روسیه تا مرزهای ایران فرصتی به‌وجود خواهد آمد تا بعدا تحت‌شرایط مناسبی آن خطوط به داخل خاک ایران امتداد یابد. خلاصه در چنین شرایطی موافقت‌نامه ممنوعیت ایران از احداث خط‌آهن که در ۱۸۹۰ به امضا رسیده بود تا ده سال دیگر تمدید شد. 

منبع: تاریخ روابط ایران و آلمان ،برادفورد. جی . مارتین ،ترجمه: پیمان آزاد/  علی امید