نخستین حضور تجار در عرصه اجتماعی
رشد شتابان تجارت خارجی و برخورد فزاینده تجار ایرانی با مغرب زمین که افزایش نسبی قدرت اقتصادی و منزلت اجتماعی تجار بزرگ را در پی داشت، سبب بر هم خوردن روابط متداول قدرت، میان بازاریان و عمال دیوانی شد. تجار بزرگ که با کشورهای مغرب زمین روابط بازرگانی داشتند، رفته‌رفته باب مراوده و رفت و آمد به غرب را گشودند و با اعتلای وضع همتایان فرنگی خود و موقعیت ممتازی که در جامعه جدید به دست آورده بودند بیش از پیش آشنا شدند.
آگاهی به موقعیت والای تجار فرنگ و حمایت بی‌دریغ دولت‌های مغرب زمین از آنان و مشارکت آنان در امور سیاسی و اختیار در تعیین خط‌مشی سیاسی و اقتصادی کشورشان، سبب بالا رفتن سطح آگاهی و انتظارات تجار شد. از سوی دیگر ادامه حکومت خودکامه و بی‌سیاستی‌های دولت و زبونی آن در برابر تحمیلات خارجی‌ها و تبعیضاتی که میان تجار ایرانی و همتایان فرنگی ایشان به عمل آوردند و نیز سپردن بازار پولی کشور به دست بیگانگان و اعطای امتیازات و انحصارات اقتصادی به آنان و رونق کالاهای فرنگی و زوال صنایع ملی و بی‌اعتنایی مقامات مملکتی به حفظ و حمایت و گسترش صنایع جدید جملگی سبب شد تا بازاریان رویاروی استبداد و استعمار قرار گیرند و با این دو نیرو به پیکار برخیزند.مبارزات طبقاتی تجار ضداستبداد و استعمار از اواخر قرن سیزدهم و اوایل قرن چهاردهم هجری قمری پدید آمد و سرآغازی شد برای کوشش‌های متشکل و همبسته آنان که با پیدایش نوعی آگاهی طبقاتی در جماعت تجار ایرانی همراه بود. مبارزات دسته جمعی تجار که بیش از یک ربع قرن تداوم یافت ابتدا در کوشش آنان برای ایجاد مجلس وکلای تجار در تهران و شهرهای بزرگ آغاز شد و آنگاه در جنبش تنباکو اوج گرفت، سپس در نهضت مشروطیت به کمال خود رسید.
