هنر انسانی مواجهه با عدم‌تعادل‌ها
کوین فریز*
شاید باارزش‌ترین مهارت در عصر هوش مصنوعی، برنامه‌نویسی، مهندسی پرامپت یا هیچ‌یک از دیگر صلاحیت‌هایی نباشد که امروزه در آگهی‌های استخدامی قطار می‌شوند. بلکه این مهارت ممکن است «توانایی تشخیص این موضوع باشد که در گام بعدی چه مهارتی باارزش خواهد شد.» نیم قرن پیش، تئودور شولتز، اقتصاددان برجسته، نامی برای پدیده‌ای بسیار شبیه به این داشت: «توانایی مواجهه با عدم تعادل‌ها»؛ یعنی همان موقعیت‌هایی که در آن شرایط متغیر و متحول، سازوکارهای قدیمی را کم‌فایده و ناکارآمد می‌سازد.
مقاله سال ۱۹۷۵ شولتز با عنوان «ارزش توانایی مواجهه با عدم تعادل‌ها» (The Value of the Ability to Deal with Disequilibria)، درباره هوش مصنوعی یا حتی ذاتا درباره تحولات فناوری نبود. مقاله او درباره یک ویژگی همیشگی و تکرارشونده در هر اقتصاد پویا و زنده بود: شرایط تغییر می‌کنند، روش‌های قدیمی استفاده از منابع دیگر منطقی به نظر نمی‌رسند، فرصت‌های جدید سر برمی‌آورند و انسان‌ها در توانایی خود برای درک این تغییرات و پاسخ به آنها با یکدیگر متفاوت‌اند و گاهی این تفاوت بسیار چشم‌گیر است.
بینش عمیق شولتز این بود که این ظرفیت و گنجایش سازگاری، خود نوعی «سرمایه انسانی» باارزش اقتصادی است. یعنی همان دانش و مهارتی که افراد با خود به عرصه کار می‌آورند. این بینش و زاویه دید، شاید در هیچ زمانی به اندازه امروز تا این حد مرتبط و حیاتی نبوده است.
دانستن اینکه چه زمانی باید چیز دیگری آموخت
بینش و تحلیل شولتز فراتر از یک فناوری خاص عمل می‌کند و با تطور و تحول اقتصاد، ژرف‌اندیشی و آینده‌نگری خود را به اثبات رسانده است. اگرچه او لزوما دامنه و مقیاس عظیم تغییرات در جریان عصر هوش مصنوعی را پیش‌بینی نکرده بود، اما آموزش و تجربه را به «توانایی تخصیص‌دهی» (Allocative ability) افراد پیوند داد یعنی توانایی آنها در درک تغییرات شرایط اقتصادی، تفسیر درست و دقیق آنها، و تعدیل در نحوه استفاده از منابع خود. این پیوند و همبستگی همچنان دستاوردی بس کارآمد است، به‌ویژه در شرایطی که سیاستگذاران و تحلیلگران در حال بررسی این موضوع هستند که آیا و چگونه باید به مردم کمک کرد تا خود را با یک اقتصاد متغیر تطبیق دهند. ارزش توانایی تخصیص‌دهی، به زیبایی در سنت بزرگ‌تر «حقوق و اقتصاد» جای می‌گیرد؛ سنتی که دغدغه اصلی‌اش این است که انسان‌ها چگونه بدون دستور و فرمان از بالا (هدایت متمرکز)، خود را با شرایط وفق می‌دهند. فریدریش هایک این پرسش را مطرح کرد که بازارها چگونه اطلاعات پراکنده میان افراد را از طریق سیستم قیمت‌ها منتقل می‌کنند. آرمن آلچیان بر سازگاری و بقای شرکت‌های موفق در شرایط عدم قطعیت تاکید ورزید. شولتز اما توجه را به فردی جلب کرد که این سیگنال‌ها و پیام‌ها را دریافت می‌کند: چرا برخی افراد در تشخیص تغییر شرایط و اقدام متناسب با آن، از دیگران موفق‌تر و توانامندترند؟
یافتن یک پاسخ قابل اعتماد برای این پرسش، پیامدهای سیاستگذاری سنگینی به همراه دارد؛ چرا که تعدیل و سازگاری اقتصادی به خودی خود و به صورت خودکار رخ نمی‌دهد، بلکه از دل تصمیمات افراد بیرون می‌آید. کارگران تصمیم می‌گیرند که آیا مهارت‌های جدید بیاموزند، شغل خود را تغییر دهند، تغییر مکان دهند، یا شیوه انجام کار فعلی‌شان را بازآرایی کنند. دانشجویان تصمیم می‌گیرند که آیا درس بخوانند و چه رشته‌ای را انتخاب کنند. خانوارها تصمیم می‌گیرند که چگونه زمان و پول خود را تخصیص دهند. هر فرد باید سیگنال‌های ناقص درباره فرصت‌های در حال تغییر را تفسیر کند و تصمیم بگیرد که آیا منافع مورد انتظار، هزینه‌های این سازگاری و تغییر را توجیه می‌کند یا خیر.
همین مساله، توانایی تخصیص‌دهی را به نوعی خاص و متمایز از سرمایه انسانی تبدیل می‌کند. یک فرد ممکن است دارای مهارت‌های بس باارزشی باشد، اما اگر در درک این نکته که ارزش آن مهارت‌ها تغییر کرده، کُند عمل کند، روزگار سختی خواهد داشت و ناکام خواهد شد. برعکس، فردی که یک فرصت جدید را زود هنگام تشخیص می‌دهد، الزامات و نیازمندی‌های آن را تعیین می‌کند و زمان و تلاش خود را به سمت آن تغییر مسیر می‌دهد، ممکن است حتی با وجود افت ارزش مهارت‌های اولیه‌اش، به شکوفایی و موفقیت دست یابد. در دورانی از تغییرات سریع فناوری، خود توانایی تصمیم‌گیری درباره اینکه چه مهارت‌هایی باید کسب شوند، می‌تواند به یک سرمایه انسانی فوق‌العاده باارزش تبدیل شود.
هیچ مدرک و دیپلمی برای «سازگارپذیری» وجود ندارد
شولتز به زیبایی مشاهده کرد که: «دانش ما از توانایی‌های یک فرد، شامل استنتاج‌هایی است که از عملکرد و کارکرد او به دست می‌آید.» این مشاهده در یک بازار کار که به سرعت در حال تغییر است، اهمیت دوچندانی پیدا می‌کند. کارفرمایان ناگزیر به مدارک تحصیلی، مجوزها، گواهینامه‌ها و دیگر مدارک به عنوان شاخص‌های توانایی متکی هستند. اما هرچه فناوری با سرعت بیشتری وظایف کارگران را دستخوش تغییر کند، احتمال اینکه مدارک دیروز راهنمایی غیرقابل اعتماد برای صلاحیت‌های کاربردی امروز باشند، بیشتر می‌شود.
شولتز مخالف مدرک و گواهینامه نبود. با این حال، تحلیل او توجه را به سمت «ظرفیت و توانمندی اثبات‌شده» معطوف می‌سازد: اینکه یک فرد عملا چه کاری می‌تواند انجام دهد، با چه سرعتی می‌تواند چیز جدیدی بیاموزد و با چه کیفیتی و چقدر موثر می‌تواند تشخیص دهد که چه زمانی انجام یک کار جدید ارزشش را پیدا کرده است.
بنابراین، توانایی تخصیص‌دهی، مفهومی گسترده‌تر و فراتر از ظرفیت کسب یک مهارت خاص است. این توانایی، اولا ظرفیت درک این نکته است که چه زمانی روش‌های موجود استفاده از منابع دیگر منطقی نیستند و دوما کشف شیوه‌های بهتر و کارآمدتر است.
با این همه، توانایی تخصیص‌دهی تنها عاملی نیست که تعیین می‌کند یک فرد چقدر به خوبی در میان جابه‌جایی‌های بازار کار جهت‌یابی می‌کند و مسیر خود را می‌یابد. مردم به اطلاعات نیاز دارند تا فرصت‌های در حال تغییر را شناسایی کنند، به روش‌های کم‌هزینه و مقرون‌به‌صرفه‌ای برای آزمودن مهارت‌ها و شغل‌های جدید دسترسی داشته باشند و نیازمند نهادهایی هستند که به آنها اجازه دهد بر اساس آنچه می‌آموزند عمل کنند.
یک کارگر می‌تواند یک فرصت را به درستی درک کند اما باز هم نتواند آن را دنبال کند، اگر هزینه‌های آموزش به طرز کمرشکنی گران باشد، مقررات شغلی مانع ورود شوند، هزینه‌های مسکن مانع جابه‌جایی مکانی گردد، یا کارفرمایان نتوانند توانایی واقعی را از مدارک و عناوین رسمی تشخیص دهند. بنابراین چارچوب شولتز، توجه را نه تنها به سازگارپذیری فردی، بلکه به نهادهایی معطوف می‌سازد که این سازگاری را پرهزینه‌تر یا کم‌هزینه‌تر می‌کنند.
کارآفرینی بدون نیاز به تاسیس استارت‌آپ
اینجاست که شولتز شاید جالب‌ترین و جذاب‌ترین مانور فکری خود را انجام می‌دهد. در روایت او، کارآفرینی منحصر به کسانی نیست که اختلال و نوآوری تکنولوژیک (Disruption) ایجاد می‌کنند؛ بلکه شامل کسانی نیز می‌شود که به این اختلال پاسخ می‌دهند. «کارآفرینان مهارت»، اصطلاحی که من به عنوان خلاصه به کار می‌برم و نه خود شولتز، کسانی هستند که به طور مداوم سرمایه انسانی خود را ارزیابی می‌کنند و هنگامی که شرایط ایجاب کند، نحوه استفاده و توسعه آن را تغییر می‌دهند. همان‌طور که شولتز بیان کرد: «تقاضا برای توانایی مواجهه با امکانات جدید و بهتر تولید، با تغییرات فناوری تغییر می‌کند.»
این دیدگاه، مفهوم آشنای ژوزف شومپیتر از کارآفرینی را گسترش می‌دهد. کارآفرین مدنظر شومپیتر، از طریق نوآوری دست به ایجاد «عدم تعادل‌های توسعه‌ای»، یعنی برهم زدن سازوکارهای اقتصادی موجود، می‌زند. اما شولتز از ما می‌خواهد به جمعیت بسیار بزرگ‌تری توجه کنیم که باید به تغییرات حاصل از این نوآوری پاسخ دهند. «خانوارها و افرادی که هم در داخل و هم در خارج از بخش بازار قرار دارند» نیز زمانی که تصمیم می‌گیرند چگونه با تغییر شرایط، منابع خود را دوباره تخصیص دهند، دست به فعالیت کارآفرینانه می‌زنند. مثال‌های او طیف وسیعی را در برمی‌گیرد؛ از «توانایی زنان خانه‌دار در مدیریت تولید خانگی» گرفته تا «دانشجویان باسابقه و بالغی که تصمیم می‌گیرند چگونه روی خودشان سرمایه‌گذاری کنند.»
این تفکیک و تمایز به‌ویژه برای اندیشیدن درباره هوش مصنوعی فوق‌العاده مفید است. کارآفرینانی که پیشرفته‌ترین سیستم‌های هوش مصنوعی را می‌سازند، در حال خلق امکانات جدید و عدم تعادل‌های جدید هستند. اما‌میلیون‌ها انسانی که هرگز یک شرکت با هوش مصنوعی تاسیس نخواهند کرد، باید تصمیم بگیرند که این امکانات جدید برای زندگی آنها چه معنایی دارد.
آیا یک وکیل باید به جای اینکه خودش پیش‌نویس اولیه یک متن را بنویسد، یاد بگیرد که بر کارهای تولیدشده توسط هوش مصنوعی نظارت کند؟ آیا یک برنامه‌نویس باید به جای نوشتن خط به خط کدها، در مشخص کردن نیازمندی‌ها و ارزیابی کدها مهارت پیدا کند؟ آیا یک دانشجو همچنان باید چهار سال از عمر خود را صرف دریافت یک مدرک خاص کند؟ اینها صرفا واکنش‌های منفعلانه به تغییرات فناوری نیستند؛ بلکه از دیدگاه شولتز، اینها اقدامات کارآفرینانه کشف و تخصیص مجدد منابع هستند.
به فرآیند سازگاری،شانس مبارزه و موفقیت بدهید
چارچوب شولتز پاسخی متفاوت به هوش مصنوعی ارائه می‌دهد؛ پاسخی که با دعوت‌های سنتی و آشنا برای شناسایی «مشاغل آینده» و آموزش کارگران برای آنها تفاوت دارد. اگر تغییرات فناوری، عدم قطعیت واقعی ایجاد می‌کند، سیاستگذاران و نظام‌های آموزشی نمی‌توانند به طور قابل اعتمادی بدانند که ۵ یا ۱۰ سال دیگر چه مهارت‌هایی دارای ارزش و پاداش بالا خواهند بود. هدف بسیار بهتر این است که به مردم کمک کنیم فرصت‌های در حال تغییر را کشف کنند و هزینه و فشار پاسخ دادن به آنها را کاهش دهیم. از این دیدگاه، سه اقدام و نتیجه عملی حاصل می‌شود:
۱. بهبود بازخوردها درباره فرصت‌های در حال تغییر و نهادهایی که مدعی آماده‌سازی مردم هستند.
شولتز بر توانایی مردم در «درک یک عدم تعادل مشخص و ارزیابی درست ویژگی‌های آن برای تعیین اینکه آیا اقدام کردن ارزشش را دارد یا خیر، و در صورت ارزشمند بودن، [تضمین اینکه] مردم با تخصیص مجدد منابع خود پاسخ دهند» تاکید می‌ورزد.
کارگران و دانشجویان اگر نتوانند تشخیص دهند کدام مهارت‌ها در حال باارزش شدن هستند یا آیا یک دوره آموزشی واقعا آنها را آموزش می‌دهد یا خیر، نمی‌توانند به طور هوشمندانه خود را تطبیق دهند. ارائه اطلاعات بهتر درباره پیامدهای بازار کار، نرخ‌های اتمام دوره، درآمدها و مهارت‌های اثبات‌شده می‌تواند این تصمیم‌گیری‌ها را بهبود بخشد.
هدف نباید این باشد که دولت یا دانشگاه‌ها یک لیست رسمی و حاکمیتی از مهارت‌های باارزش فردا تولید کنند. فرض اولیه شولتز دقیقا از نقطه مقابل آغاز می‌شود: شرایط در حال تغییر، اطلاعاتی تولید می‌کند که هیچ بازیگر متمرکزی از پیش مالک آن نیست. وظیفه اصلی این است که حلقه بازخورد سریع‌تر و بهتر شود تا خود افراد بتوانند واکنش نشان دهند.
۲. کاهش هزینه آزمون‌گری، تجربه و تخصیص مجدد.
شولتز نوشت: «جوانانی که با نیاز به تغییر سرمایه‌گذاری روی خود روبه‌رو هستند، با مجموعه پیچیده‌ای از پاداش‌های آینده مواجه می‌شوند.» این مشکل زمانی حادتر می‌شود که تغییرات فناوری، آن پاداش‌ها را به طرز غیرمعمولی نامطمئن و مبهم می‌سازد.
سیستم‌های آموزشی که حول شرط‌بندی‌های بزرگ، غیرقابل بازگشت و چهارساله ساختار یافته‌اند، ممکن است برای محیطی که دانشجویان نیاز دارند برنامه‌های خود را به طور مکرر به‌روزرسانی کنند، بسیار نامناسب باشند. برنامه‌های خردشده به واحدهای کوچک‌تر، مدارک قابل‌تجمیع (Stackable) که به سمت صلاحیت‌های بزرگ‌تر رشد می‌کنند، دوره‌های کارآموزی، آموزش‌های مبتنی بر کارفرما و دیگر اشکال آزمون‌گری نسبتا کم‌هزینه می‌توانند زمانی که هیچ‌کس نمی‌داند کدام توانمندی‌ها مفیدتر خواهند بود، گزینه‌ها و راه‌ها را باز نگه دارند. آموزش همچنین باید خود «توانایی تخصیص‌دهی» را پرورش دهد: کمک به دانشجویان برای یادگیری «درک کلاس‌های جدیدی از مسائل، روشن ساختن این مسائل و یادگیری روش‌های حل آنها.»
۳. کاهش موانع نهادی که مانع از اقدام مردم بر اساس آموخته‌هایشان می‌شود.
شولتز بارها نقل‌مکان به یک موقعیت مکانی یا شغلی جدید را به عنوان پاسخی به تغییر شرایط اقتصادی مورد توجه قرار می‌دهد. معادل‌های امروزی این امر بسیار فراتر از ریشه‌کن شدن فیزیکی و جابه‌جایی جغرافیایی است.
مجوزهای شغلی سخت‌گیرانه می‌توانند ورود به یک حوزه تازه جذاب‌شده را دشوارتر سازند. الزامات مدرک‌گرایی می‌توانند کارگران توانا را از اثبات صلاحیت خود از مسیرهای جایگزین باز دارند. محدودیت‌های مسکن می‌توانند نقل‌مکان را به طرز کمرشکنی گران کنند. مزایای شغلی گره‌خورده به یک کارفرمای خاص می‌توانند هزینه امتحان کردن یک شغل جدید را بالا ببرند.
این قوانین ممکن است توجیهات دیگری داشته باشند، اما شولتز پرسش دیگری پیش روی ما می‌گذارد تا بپرسیم: آیا این قوانین و مقررات مانع از پاسخ دادن مردم به اطلاعات باارزش اقتصادی می‌شوند؟
آینده دستخوش تغییر است؛ شما هم همین‌طور!
هوش مصنوعی این وسوسه را ایجاد می‌کند که پرسشی اشتباه مطرح کنیم: مردم برای جان سالم به در بردن از تحولات پیش رو، باید چه مهارت‌هایی را کسب کنند؟ شولتز پیشنهاد می‌کند که ابتدا پرسش بسیار بهتری مطرح کنیم: مردم چگونه در تشخیص اینکه در وهله اول چه مهارت‌هایی ارزش کسب کردن دارند، تواناتر و ماهرتر می‌شوند؟
عدم تعادل، یک نقص و ایراد موقت نیست که بشود با یک سیاستگذاری به قدر کافی هوشمندانه آن را برطرف و پاک کرد. در یک اقتصاد پویا، نوآوری به طور مداوم فرصت‌های جدید خلق می‌کند، فرصت‌های قدیمی را نابود می‌سازد و مردم را وادار می‌کند تصمیم بگیرند که در گام بعدی چه کنند. یک اقتصاد پویا به ظرفیت و گنجایش مردم برای سازگاری وابسته است و سازگاری، از نظر شولتز، صرفا چیزی نیست که برای یک اقتصاد اتفاق می‌افتد؛ بلکه کاری است که انسان‌ها می‌توانند در انجام آن ماهرتر و قدرتمندتر شوند.
همین امر، «کارآفرین مهارت» را به شخصی به‌شدت مهم و کلیدی در اقتصاد هوش مصنوعی تبدیل می‌کند. ارزش هر مهارت فنی خاصی ممکن است بالا و پایین شود؛ اما ظرفیت درک این تغییرات، درس گرفتن از آنها و اقدام کردن پیش از دیگران، بسیار پایدارتر است. همان‌طور که شولتز بیان کرد: «توانایی قرار گرفتن در زمره نخستین کسانی که به شکل مناسب اقدام می‌کنند و با بالاترین سرعت در به سرانجام رساندن تخصیص‌های مجدد پیش می‌روند، دارای ارزش اقتصادی بزرگی است.»
بنابراین، بهترین آمادگی برای یک آینده فناوری نامطمئن، نه پیش‌بینی است و نه محافظت در برابر تغییر؛ بلکه پرورش و تقویت ظرفیت و توانمندی انسان‌ها برای پاسخ دادن و واکنش نشان دادن به آن تغییرات است.
* محقق هوش مصنوعی
