هفت خوان تجارت خارجی؛ خوان ششم
سوآپ ارزی چیست و چگونه می‌تواند به تجارت ایران با چین و روسیه کمک کند؟
دکتر داود دانش‌جعفری*
در تجارت خارجی، گاهی یک کشور درآمد ارزی کافی دارد، اما زمان دریافت این درآمد با زمان پرداخت هزینه واردات هماهنگ نیست. برای مثال، ممکن است صادرکنندگان ایرانی سه ماه دیگر از چین یوآن دریافت کنند؛ درحالی‌که واردکنندگان امروز برای خرید مواد اولیه به یوآن نیاز دارند. یکی از ابزارهایی که می‌تواند چنین فاصله زمانی را پوشش دهد، توافقنامه سوآپ ارزی میان بانک‌های مرکزی است.
سوآپ ارزی چگونه کار می‌کند؟
سوآپ ارزی به معنای مبادله موقت دو ارز با تعهد مبادله معکوس در آینده است. فرض کنیم بانک مرکزی چین و بانک مرکزی ایران توافق کنند که در صورت نیاز، یوآن و ریال را با یکدیگر مبادله کنند.بانک مرکزی چین مقدار مشخصی یوآن در اختیار بانک مرکزی ایران قرار می‌دهد و در مقابل، ریال دریافت می‌کند. در سررسید قرارداد، بانک مرکزی ایران باید یوآن دریافتی را همراه با هزینه مالی توافق‌شده بازپرداخت کند و ریال اولیه نیز به ایران بازگردانده شود. بنابراین، سوآپ نوعی دسترسی موقت به نقدینگی ارز خارجی ایجاد می‌کند.
تجربه چین و امارات
در سال۲۰۲۳ میلادی، بانک‌های مرکزی چین و امارات توافقنامه سوآپ ارزی خود را برای پنج سال تمدید کردند. سقف این توافقنامه ۳۵میلیارد یوآن، معادل ۱۸میلیارد درهم اعلام شد. این توافق امکان تامین نقدینگی پول ملی ۲کشور را در چارچوب شرایط قرارداد فراهم می‌کند. اما باید توجه داشت که سقف توافقنامه لزوما به معنای استفاده کامل از منابع نیست. همچنین همکاری چین و امارات در پروژه ارز دیجیتال بانک مرکزی mBridge موضوعی جداگانه است. سوآپ، منابع پولی فراهم می‌کند؛ درحالی‌که سامانه CBDC می‌تواند زیرساخت انتقال و تسویه پول باشد.
آیا ایران و چین می‌توانند توافق مشابهی داشته باشند؟
از نظر فنی، چنین توافقی قابل طراحی است. فرض کنیم دو کشور خط سوآپ ۲۰میلیارد یوآنی ایجاد کنند. بانک مرکزی ایران می‌تواند در صورت فعال‌شدن خط، یوآن دریافت کند و مطابق شرایط قرارداد، از طریق بانک‌های مجاز در اختیار واردکنندگان قرار دهد. این منابع می‌توانند برای پرداخت بهای کالاهای وارداتی از چین مورد استفاده قرار گیرند. اما یک مساله بسیار مهم وجود دارد: بانک مرکزی ایران باید در سررسید، یوآن را بازپرداخت کند. بنابراین، باید از ابتدا مشخص باشد که منابع بازپرداخت از کجا تامین خواهد شد.
چه زمانی سوآپ مفید است؟
اگر ایران درآمد یوآنی قابل وصول داشته باشد؛ اما زمان دریافت آن با نیاز واردکنندگان هماهنگ نباشد، سوآپ می‌تواند این فاصله را پوشش دهد. برای مثال، بانک مرکزی امروز یوآن دریافت می‌کند و ۳ماه بعد، از محل درآمد صادراتی قابل استفاده، تعهد خود را بازپرداخت می‌کند. در چنین وضعیتی، سوآپ نقش تامین نقدینگی کوتاه‌مدت دارد. اما اگر کشور به‌طور مستمر با کمبود یوآن روبه‌رو باشد و منابع قابل اتکایی برای بازپرداخت نداشته باشد، سوآپ مشکل را حل نمی‌کند، بلکه بدهی ارزی ایجاد می‌کند.
چالش‌های توافق ایران و چین
یکی از چالش‌ها، نقدشوندگی محدود ریال در خارج از ایران است. بانک مرکزی چین باید درباره ارزش و قابلیت وصول ریالی که در مقابل یوآن دریافت می‌کند، اطمینان کافی داشته باشد.
چالش دوم، ریسک بازپرداخت است. اگر بانک مرکزی ایران نتواند یوآن لازم را در سررسید فراهم کند، توافق با مشکل مواجه خواهد شد.
چالش سوم، محدودیت‌های حقوقی و تحریمی است که ممکن است بر اجرای قرارداد یا فعالیت بانک‌های مشارکت‌کننده اثر بگذارد.
چالش چهارم، خطر وابستگی بیش از حد تجارت خارجی به یک ارز یا یک کشور است.
آیا سوآپ جایگزین روش‌های دیگر می‌شود؟
خیر. سوآپ به‌تنهایی سامانه پرداخت نیست. اگر بانک مرکزی ایران یوآن دریافت کند، همچنان به بانک‌ها، موسسات مالی و مسیرهای مجاز پرداخت نیاز دارد تا این منابع به فروشندگان خارجی برسد. در نتیجه، سوآپ می‌تواند بازار یوآن، نظام بانکی و حتی سامانه ریال دیجیتال را تقویت کند. برای مثال، ریال دیجیتال می‌تواند پرداخت ریالی واردکننده را تسویه کند و یوآن حاصل از سوآپ نیز برای پرداخت خارجی به کار رود.
پیشنهاد برای ایران
در صورت امکان توافق با چین، بهتر است خط سوآپ ابتدا برای تامین نقدینگی کوتاه‌مدت معاملات تجاری دارای منابع بازپرداخت مشخص استفاده شود. بانک مرکزی باید سقف برداشت، سررسید، هزینه تامین مالی، وثایق و منابع بازپرداخت را از ابتدا تعیین کند. همچنین استفاده از منابع سوآپ باید به‌صورت شفاف ثبت شود تا این منابع با درآمد صادراتی یا ذخایر ارزی متعلق به کشور اشتباه گرفته نشوند. نتیجه آنکه سوآپ می‌تواند ابزار مفیدی برای تسهیل تجارت خارجی باشد؛ اما جایگزین درآمد واقعی صادرات نیست. اهمیت آن در تامین موقت ارز و کاهش ناهماهنگی زمانی دریافت‌ها و پرداخت‌هاست.
* عضو هیات علمی دانشگاه علامه‌طباطبایی
