هفت خوان تجارت خارجی؛ خوان پنجم

 ریال دیجیتال چیست؟

ریال دیجیتال بانک مرکزی یا CBDC شکل دیجیتال پول بانک مرکزی است. تفاوت اصلی آن با سپرده بانکی این است که در طراحی متعارف ریال دیجیتال یا CBDC، دارنده پول، دارای طلب مستقیم از بانک مرکزی است، نه از یک بانک تجاری. اگر این پول برای اشخاص و موسسات خارجی نیز قابل نگهداری و انتقال باشد، می‌توان آن را ریال دیجیتال برون‌مرزی یا ریال آفشور نامید. البته ریال آفشور الزاما CBDC نیست و ممکن است در قالب سپرده بانکی نیز وجود داشته باشد.

 چگونه می‌توان با ریال دیجیتال تجارت کرد؟

فرض کنیم یک صادرکننده ایرانی به ارزش یک‌میلیون دلار کالا صادر کرده است. صادرکننده، طلب ارزی حاصل از صادرات را در یک سامانه رسمی ثبت می‌کند. پس از تایید اعتبار طلب، گواهی قابل معامله‌ای برای آن صادر می‌شود. یک واردکننده ایرانی که برای خرید کالا به ارز خارجی نیاز دارد، این گواهی را با پرداخت ریال دیجیتال خریداری می‌کند. در مرحله بعد، عامل تسویه خارجی از محل طلب ارزی صادرکننده، وجه فروشنده کالای وارداتی را می‌پردازد. پس از تایید پرداخت، ریال دیجیتال به صادرکننده منتقل می‌شود و تعهد ارزی او تسویه می‌شود. در این مدل، ریال دیجیتال ابزار پرداخت داخلی و گواهی صادراتی نماینده حق دریافت ارز خارجی است.

 آیا ریال دیجیتال می‌تواند جایگزین دلار شود؟

این موضوع به پذیرش طرف خارجی بستگی دارد. اگر فروشنده چینی حاضر باشد ریال دیجیتال ایران را دریافت و نگهداری کند، امکان پرداخت مستقیم ریالی وجود دارد. اما اگر فروشنده چینی فقط یوآن بخواهد، باید ریال دیجیتال به یوآن تبدیل شود. در نتیجه، انتشار ریال دیجیتال به‌تنهایی یوآن یا دلار ایجاد نمی‌کند. همچنین اگر بانک مرکزی یک توکن با نام دلار ایرانی منتشر کند، این توکن تنها زمانی ارزش دلاری قابل اتکا خواهد داشت که پشتوانه، حق بازخرید و امکان تبدیل واقعی آن مشخص باشد. نام‌گذاری یک دارایی ریالی به دلار، به معنای ایجاد دلار واقعی نیست.

 اهمیت توافق با بانک‌های مرکزی خارجی

برای گسترش استفاده از ریال دیجیتال، ایران می‌تواند درباره همکاری در تسویه پولی با کشورهای شریک تجاری خود مذاکره کند. برای مثال، در یک مدل پیشرفته، سامانه ریال دیجیتال ایران به زیرساخت تسویه پول بانک مرکزی چین متصل می‌شود. در چنین ساختاری، امکان تسویه همزمان دو وجه یک معامله ارزی وجود دارد. یعنی انتقال ریال تنها زمانی قطعی شود که انتقال یوآن نیز قطعی شده باشد. این سازوکار که پرداخت در برابر پرداخت نام دارد، می‌تواند خطر پرداخت یک طرف بدون دریافت وجه طرف مقابل را کاهش دهد. پروژه بین‌المللی mBridge نمونه‌ای از بررسی و توسعه زیرساخت تسویه چندارزی مبتنی بر CBDC است. بااین‌حال، مشارکت در چنین زیرساخت‌هایی نیازمند توافق حقوقی و فنی کشورهای مربوط است.

 مهم‌ترین چالش‌های ریال آفشور

نخستین چالش، اعتماد طرف خارجی به ارزش ریال است. در شرایط تورم بالا و نوسان نرخ ارز، شرکت خارجی ممکن است تمایلی به نگهداری ریال نداشته باشد.

چالش دوم، نقدشوندگی است. دارنده خارجی ریال باید بتواند در زمان مورد نیاز، آن را به ارز مطلوب تبدیل کند.

چالش سوم، تامین ارز خارجی است. حتی اگر معاملات ریالی به‌صورت دیجیتال انجام شوند، پرداخت واردات همچنان ممکن است به یوآن، درهم یا دلار نیاز داشته باشد.

چالش چهارم، ریسک پولی است. اگر بانک مرکزی در برابر گواهی‌های صادراتی، ریال جدید منتشر کند، ممکن است پایه پولی افزایش یابد.

چالش پنجم نیز پذیرش حقوقی، امنیت سایبری و رعایت مقررات کشورهای شریک است.

 پیشنهاد برای ایران

بهتر است بانک مرکزی ایران در مرحله نخست، ریال دیجیتال را برای تسویه ریالی معاملات صادرات و واردات و ثبت شفاف تعهدات به کار گیرد. در مرحله بعد، بازار گواهی‌های صادراتی معتبر به سامانه متصل شود. سپس، در صورت وجود توافق‌های رسمی و عملیاتی، امکان تسویه خارجی با ارز کشورهای شریک فراهم شود. بنابراین، ریال دیجیتال را باید ابزار تکمیل‌کننده نظام تجارت خارجی دانست، نه جایگزین فوری ارزهای بین‌المللی. مزیت اصلی این فناوری، افزایش سرعت، شفافیت و قابلیت نظارت بر معاملات است؛ اما مشکل اصلی تجارت خارجی، یعنی تامین ارز قابل استفاده و پذیرش طرف خارجی، همچنان باید به‌صورت مستقل حل شود.

*  عضو هیات علمی دانشگاه علامه‌طباطبایی