هفت خوان تجارت خارجی؛ خوان چهارم
چگونه می‌توان در شرایط تحریم و محدودیت بانکی، تجارت خارجی ایران را توسعه داد؟
دکتر داود دانش‌جعفری*
یکی از مشکلات مهم تجارت خارجی ایران، محدودیت دسترسی به خدمات بانکی بین‌المللی است. در شرایط عادی، صادرکنندگان و واردکنندگان از شبکه بانک‌های کارگزار، پیام‌رسان‌های مالی و سامانه‌های تسویه بین‌المللی استفاده می‌کنند. اما وقتی این دسترسی محدود می‌شود، هزینه انتقال پول افزایش می‌یابد و ریسک معاملات بیشتر می‌شود. برای مقابله با این مشکل، سه روش قابل بررسی است: استفاده از صرافی‌ها و موسسات انتقال وجه مجاز، ایجاد بازار معاملات دلار آفشور و توسعه بازارهای تسویه مبتنی بر یوآن، درهم، روبل و سایر ارز‌ها.
روش اول: استفاده از صرافی‌ها
صرافی‌ها و موسسات انتقال وجه می‌توانند در تبدیل ارز و هماهنگی پرداخت‌های خارجی نقش داشته باشند. برای مثال، صادرکننده ایرانی از یک خریدار خارجی طلب دارد و واردکننده ایرانی نیز باید به فروشنده خارجی پرداخت کند. یک موسسه تسویه مجاز ممکن است بتواند با تطبیق این مطالبات و بدهی‌ها، انتقال وجه را تسهیل کند. مزیت این روش، انعطاف‌پذیری و امکان ارائه خدمات به معاملات کوچک و متوسط است. اما صرافی‌ها نیز با ریسک‌های مهمی مواجهند؛ از جمله ریسک نکول طرف مقابل، نبود نقدینگی کافی، اختلاف نرخ ارز، مسدودشدن حساب‌ها و مشکلات نظارتی. بنابراین، فعالیت صرافی‌ها باید تحت نظارت موثر، با احراز هویت مشتریان و ثبت کامل معاملات انجام شود. نکته دیگر آن است که قطع دسترسی به سوئیفت لزوما به معنای قطع همه مسیرهای پرداخت نیست؛ زیرا سوئیفت اساسا یک شبکه پیام‌رسان مالی است، نه خود پول یا سامانه نهایی تسویه. بااین‌حال، وجود مسیر پیام‌رسان جایگزین نیز به‌تنهایی امکان پرداخت قانونی و قطعی را تضمین نمی‌کند.
روش دوم: ایجاد بازار دلار آفشور
دلار آفشور به موجودی‌ها و مطالبات دلاری گفته می‌شود که خارج از نظام بانکی داخلی آمریکا نگهداری یا معامله می‌شوند. فرض کنیم صادرکننده ایرانی یک‌میلیون دلار درآمد صادراتی قابل استفاده در خارج از کشور دارد. او می‌تواند حق استفاده از این منابع را در یک بازار رسمی عرضه کند. واردکننده ایرانی نیز با پرداخت ریال، ارز مورد نیاز خود را خریداری کند. پس از معامله، عامل تسویه خارجی، دلار را به فروشنده کالا می‌پردازد و صادرکننده معادل ریالی آن را دریافت می‌کند. این روش می‌تواند به ایجاد بازاری شفاف برای عرضه و تقاضای ارز صادراتی کمک کند. اما یک مساله اساسی وجود دارد: دلار آفشور همچنان دلار است و ممکن است انتقال آن به بانک‌های کارگزار یا زیرساخت‌های مالی مرتبط با آمریکا وابسته باشد. بنابراین، ایجاد بازار دلار آفشور به معنای حذف ریسک‌های حقوقی و تحریمی دلار نیست. همچنین بانک مرکزی باید میان موجودی دلاری ثبت‌شده، موجودی قابل انتقال و موجودی واقعا قابل استفاده برای پرداخت واردات تفاوت قائل شود.
روش سوم: توسعه بازار یوآن، درهم، روبل، لیر ترکیه و سایر
چین و امارات از شرکای مهم تجاری ایران هستند. به همین دلیل، استفاده از یوآن و درهم در معاملات خارجی می‌تواند بخشی از نیاز به تبدیل ارز از طریق دلار را کاهش دهد. در مورد چین، باید میان یوآن داخلی یا CNY و یوآن آفشور یا CNH تفاوت گذاشت. یوآن آفشور در بازارهای خارج از سرزمین اصلی چین معامله می‌شود و ممکن است نرخ آن با نرخ یوآن داخلی متفاوت باشد. ایران می‌تواند در صورت وجود مسیرهای مجاز، بازاری برای عرضه مطالبات یوآنی صادرکنندگان و خرید آنها توسط واردکنندگان طراحی کند. برای مثال، صادرکننده ایرانی از یک خریدار چینی طلب یوآنی دارد. واردکننده ایرانی این طلب را خریداری می‌کند و عامل تسویه مجاز، وجه فروشنده چینی را می‌پردازد. در مورد امارات نیز می‌توان سازوکاری مشابه برای مطالبات و پرداخت‌های درهمی ایجاد کرد. بااین‌حال، برخلاف یوآن، درهم دارای یک بازار آفشور مستقل با ساختار مشابه تفکیک CNH و CNY نیست. بنابراین، تعبیر دقیق‌تر برای ایران، بازار تسویه تجاری مبتنی بر درهم است.
نقش سامانه‌های پرداخت بین‌المللی
چین دارای سامانه پرداخت بین‌بانکی فرامرزی CIPS است که می‌تواند تسویه پرداخت‌های یوآنی را تسهیل کند. اما CIPS به‌تنهایی یک بازار خریدوفروش ارز نیست و دسترسی به آن نیز تضمین نمی‌کند که هر بانک یا معامله مرتبط با ایران پذیرفته شود. همچنین در منطقه خلیج فارس، زیرساخت‌های پرداخت منطقه‌ای و همکاری‌های پولی در حال توسعه‌اند. استفاده ایران از این امکانات نیازمند توافق‌های رسمی، مشارکت موسسات مالی مجاز و رعایت الزامات قانونی است.
مزایا و چالش‌های سه روش
مزیت صرافی‌ها، انعطاف‌پذیری عملیاتی است، اما ریسک واسطه و محدودیت نظارت در آن اهمیت دارد. مزیت بازار دلار آفشور، استفاده از ارزی است که در تجارت جهانی کاربرد گسترده دارد؛ اما وابستگی آن به نظام مالی دلاری همچنان مساله‌ساز است. مزیت بازار یوآن و درهم، امکان هماهنگی بیشتر با ساختار تجارت منطقه‌ای ایران است، اما نقدشوندگی، قابلیت تبدیل و پذیرش بانک‌های خارجی از محدودیت‌های آن محسوب می‌شود.
پیشنهاد برای ایران
بانک مرکزی می‌تواند به جای ایجاد بازارهای پراکنده و غیرمرتبط، یک سامانه رسمی چندارزی طراحی کند که در آن مطالبات معتبر صادراتی به دلار، یوآن، درهم، روبل و سایر ارزهای مورد قبول ثبت و معامله شوند. در این سامانه، صرافی‌ها و بانک‌های مجاز نقش عامل تسویه را ایفا کنند و بانک مرکزی بر واقعی‌بودن معاملات و انجام پرداخت خارجی نظارت داشته باشد. هدف باید کاهش هزینه مبادله، افزایش شفافیت و تقویت امکان استفاده از ارز صادراتی برای واردات باشد، نه صرفا افزایش حجم معاملات ثبت‌شده. در نهایت، توسعه این روش‌ها زمانی پایدار خواهد بود که دارایی‌های ارزی واقعی، مسیرهای قانونی انتقال و موسسات مالی معتبر وجود داشته باشند.
* عضو هیات علمی دانشگاه علامه‌طباطبایی
