۶۵۰میلیون حساب بانکی تا دو سال آینده به ۳۰۰میلیون کاهش مییابد
جزئیات سامانه حسام
همتی، انضباط و شفافیت مالی را از محورهای اصلی سیاست بانک مرکزی عنوان کرد و گفت این بانک در حوزه تراکنش‌ها، حساب‌ها و عملیات بانکی به سمت شفافیت بیشتر حرکت می‌کند. او همچنین مبارزه با پول‌شویی را از اولویت‌های این سیاست دانست و بر همکاری بانک مرکزی و مرکز اطلاعات مالی وزارت امور اقتصادی و دارایی برای جلوگیری از فعالیت‌های پول‌شویی تاکید کرد. در بخش دیگری از این مراسم، رئیس کل بانک مرکزی به مساله حساب‌های اجاره‌ای اشاره کرد و گفت ممکن است برخی شهروندان حساب‌هایی داشته باشند که از وجود آنها اطلاعی ندارند یا از حساب‌هایشان به شکل جعلی استفاده شود. او همچنین از برکناری حدود ۱۱رئیس شعبه بانکی در ارتباط با تخلفات مالی خبر داد و گفت برخورد انضباطی با متخلفان در شبکه بانکی با جدیت دنبال می‌شود. به گفته همتی، برخی از این افراد از حساب‌های وکالتی برای ایجاد تحرکات مالی و اثرگذاری بر بازار ارز و طلا استفاده کرده بودند.
سامانه حسام با هدف فراهم کردن امکان مشاهده متمرکز حساب‌های بانکی اشخاص و ساماندهی حساب‌های مازاد طراحی شده است. همتی با اشاره به استانداردهای جهانی که به گفته او میانگین تعداد حساب بانکی برای هر فرد را کمتر از دو حساب نشان می‌دهد، کاهش تعداد حساب‌های موجود در شبکه بانکی ایران را یکی از اهداف این سامانه اعلام کرد. براساس توضیحات رئیس کل بانک مرکزی، شهروندان می‌توانند با مراجعه به حسام، حساب‌های فعال یا غیرفعالی را که به آنها نیازی ندارند شناسایی و برای بستن‌شان اقدام کنند. همچنین قرار است افراد حساب اصلی و پایه خود را مشخص کنند. به گفته همتی، این فرآیند در چند دقیقه انجام می‌شود و در صورت تحقق کامل هدف سامانه، مشتری برای بستن حساب‌های خود در بانک‌های مختلف نیازی به مراجعه جداگانه به شعب نخواهد داشت.
هدف‌گذاری کاهش تعداد حساب‌ها از ۶۵۰میلیون به ۳۰۰میلیون فقره، در واقع به معنای حذف یا ساماندهی حدود ۳۵۰میلیون حساب در یک بازه زمانی دوساله است؛ هدفی که تحقق آن به میزان استقبال مشتریان، همکاری بانک‌ها و کارآمدی فرآیندهای متصل به سامانه وابسته خواهد بود. سامانه «حسام» با هدف ایجاد دسترسی متمرکز افراد به اطلاعات حساب‌های بانکی‌شان راه‌اندازی شده است. این سامانه به شهروندان اجازه می‌دهد پس از احراز هویت، تصویر یکپارچه‌ای از حساب‌های ثبت‌شده به نام خود در شبکه بانکی مشاهده کنند؛ قابلیتی که پیش از این به دلیل پراکندگی اطلاعات میان بانک‌ها و موسسات اعتباری، به‌سادگی در دسترس مشتری قرار نداشت.
اهمیت این سامانه فقط به اطلاع‌رسانی محدود نمی‌شود. یکی از اهداف اصلی آن، شناسایی و ساماندهی حساب‌های مازاد و بلااستفاده است. مشتری می‌تواند حساب‌های واجد شرایط را از طریق سامانه برای بستن معرفی کند و درخواست او برای انجام عملیات به بانک مربوطه ارسال شود. به این ترتیب، حسام قرار است بخشی از فرآیند کاهش حساب‌های غیرضروری در شبکه بانکی را تسهیل کند. این موضوع از منظر سیاستگذار نیز اهمیت دارد؛ چرا که تعدد حساب‌های بانکی، علاوه بر افزایش هزینه‌های عملیاتی بانک‌ها، می‌تواند شفافیت اطلاعات حساب‌ها را کاهش دهد. بنابراین حسام را باید فراتر از یک خدمت الکترونیکی ساده دید؛ این سامانه تلاشی برای ایجاد یک نقطه دسترسی واحد به اطلاعات پراکنده شبکه بانکی و حرکت به سمت ساماندهی حساب‌های بانکی اشخاص است.
چالش‌های پیش روی درگاه مشترک بانکی
با وجود ایجاد یک درگاه متمرکز، تجربه استفاده از حسام لزوما برای همه مشتریان یکسان نیست. مساله اصلی در اینجا شکاف میان یکپارچگی سامانه و یکپارچگی فرآیندهای بانکی است. حسام می‌تواند درخواست مشتری را به بانک مربوطه منتقل کند، اما اجرای نهایی عملیات همچنان به زیرساخت‌ها و رویه‌های بانک صاحب حساب وابسته است. در نتیجه، ممکن است مشتری در مواجهه با بانک‌های مختلف، فرآیندهای متفاوتی را تجربه کند؛ از انجام غیرحضوری عملیات تا ارجاع مشتری به شعبه برای تکمیل فرآیند. چنین وضعیتی، هدف اولیه ایجاد یک پنجره واحد را تا حدی تحت‌تاثیر قرار می‌دهد. اگر قرار باشد مشتری برای بستن حساب‌های خود ابتدا از یک سامانه مرکزی استفاده کند اما در مرحله نهایی با مقررات و رویه‌های متفاوت بانک‌ها مواجه شود، یکپارچگی تجربه کاربر عملا در پشت سامانه متوقف می‌شود. موفقیت یک سامانه ملی مانند حسام در نهایت نه فقط به طراحی درگاه، بلکه به میزان هماهنگی بانک‌ها در اجرای فرآیندهای متصل به آن وابسته است.
چالش دیگر حسام به کیفیت و بهنگام بودن اطلاعات بازمی‌گردد. فلسفه وجود چنین سامانه‌ای این است که کاربر بتواند تصویری روشن و قابل اتکا از وضعیت حساب‌های خود داشته باشد. بنابراین، اگر وضعیت یک حساب در بانک تغییر کند اما این تغییر با تاخیر در سامانه مرکزی منعکس شود، اعتماد کاربر به اطلاعات سامانه تحت‌تاثیر قرار می‌گیرد.
یکی از مواردی که می‌تواند در این زمینه محل بررسی باشد، نمایش حساب‌هایی است که مشتری آنها را بسته اما همچنان در فهرست حساب‌های حسام مشاهده می‌کند. البته چنین وضعیتی لزوما به معنای وجود یک «باگ» عمومی در سامانه نیست و می‌تواند از تاخیر در تبادل اطلاعات، به‌روزرسانی رکوردها یا تفاوت زمانی میان ثبت عملیات در بانک و انعکاس آن در سامانه مرکزی ناشی شود. با این حال، برای سامانه‌ای که ماموریت آن ارائه تصویری یکپارچه از حساب‌های بانکی اشخاص است، همگام‌سازی سریع و دقیق اطلاعات یک الزام اساسی محسوب می‌شود. در واقع، ارزش حسام فقط به این نیست که بتواند حساب‌های یک فرد را یکجا نمایش دهد؛ بلکه باید بتواند وضعیت جاری این حساب‌ها را نیز با دقت و سرعت مناسب منعکس کند.
همچنین، یکپارچه‌شدن اطلاعات در سامانه‌هایی مانند «حسام» می‌تواند از منظر امنیت سایبری، سطح ریسک را افزایش دهد؛ زیرا تمرکز داده‌های مرتبط با حساب‌های بانکی، در صورت نفوذ موفق، می‌تواند دامنه اطلاعات در دسترس مهاجم را گسترده‌تر کند. البته این به معنای ناامن بودن سامانه‌های متمرکز نیست؛ معماری امن، تفکیک دسترسی، رمزنگاری، احراز هویت چندمرحله‌ای، ثبت و پایش مستمر رخدادها و جداسازی زیرساخت‌های حساس می‌تواند این ریسک را کنترل کند. با توجه به افزایش حملات سایبری علیه زیرساخت‌های مالی، توسعه خدمات متمرکز باید همزمان با تقویت جدی امنیت سایبری، آزمون‌های نفوذ، پایش تهدیدها و برنامه‌های واکنش به رخداد پیش برود؛ چراکه امنیت باید جزء طراحی سامانه باشد، نه مرحله‌ای پس از راه‌اندازی.
