نقش ماشینآلات در عصر معادن عمیق
این نمودار سهم برآوردی هر یک از حوزههای مصرفکننده تجهیزات حفاری و احداث چاههای عمیق از کل تقاضای این تجهیزات را در بخشهایی مانند استخراج زغالسنگ و سنگهای فلزی، تونلسازی، پروژههای برقآبی و ذخیرهسازی زیرزمینی نشان میدهد.
چاه عمیق معدنی یا «شفت» در واقع مسیر عمودی یا مایلی است که از سطح زمین به بخشهای زیرزمینی معدن ایجاد میشود. این مسیر میتواند برای انتقال سنگ و مواد معدنی، جابهجایی کارکنان و تجهیزات، تهویه بخشهای زیرزمینی و تخلیه آب مورد استفاده قرار گیرد. بنابراین، احداث آن تنها به حفاری محدود نمیشود و مجموعهای از تجهیزات برای حفاری، انتقال مواد، بالابری، تهویه، آبکشی و ایمنسازی دیوارهها را دربرمیگیرد. افزایش عمق معادن، اهمیت این تجهیزات را بیشتر کرده است. در معادن سطحی، با گسترش عملیات استخراج، هزینه جابهجایی مواد و باطله افزایش پیدا میکند و در برخی ذخایر، ادامه استخراج از سطح زمین دیگر توجیه فنی یا اقتصادی ندارد. در این وضعیت، انتقال عملیات به زیرزمین میتواند راه دسترسی به بخشهای عمیقتر ذخیره باشد؛ هرچند این تغییر به سرمایهگذاری سنگین در زیرساخت و تجهیزات نیاز دارد.
معادن در مسیر عمیقتر شدن
معادن فلزی با سهم برآوردی ۳۰درصد، بزرگترین بخش مصرفکننده تجهیزات احداث چاههای عمیق معدنی هستند. معادن زغالسنگ با ۲۵درصد در جایگاه بعدی قرار دارند و پس از آن نیز ساخت تونل با ۲۰درصد، پروژههای برقآبی با ۱۵درصد و تاسیسات ذخیرهسازی زیرزمینی با ۱۰درصد سهم دارند. در بخش فلزات، افزایش تقاضا برای موادی مانند مس، نیکل، لیتیوم و عناصر نادر خاکی اهمیت بیشتری پیدا کرده است. توسعه شبکههای برق، خودروهای برقی، سامانههای ذخیره انرژی و تجهیزات تولید انرژیهای تجدیدپذیر، مصرف این مواد را افزایش داده و به دنبال آن، سرمایهگذاری برای توسعه معادن جدید نیز بیشتر شده است.
آژانس بینالمللی انرژی نیز در چشمانداز سال۲۰۲۶ خود بر ادامه رشد تقاضای مواد معدنی حیاتی تاکید کرده و فناوریهای انرژی را از مهمترین عوامل افزایش تقاضا برای این مواد دانسته است. بخشی از ذخایر این مواد در معادن عمیق قرار گرفتهاند و توسعه آنها نیازمند ایجاد زیرساختهای زیرزمینی است. در چنین پروژههایی، علاوه بر تجهیزات حفاری، سامانههای بالابری اهمیت ویژهای دارند؛ چراکه با افزایش عمق، انتقال مواد و تجهیزات از سطح زمین به طبقات زیرزمینی و بالعکس پیچیدهتر و پرهزینهتر میشود. تجهیزات تهویه و آبکشی نیز با عمیقتر شدن عملیات، نقش مهمتری در ایمنی و تداوم تولید پیدا میکنند.
با این حال، بازار تجهیزات چاههای عمیق فقط به فعالیت معدنی محدود نیست. ساخت تونلهای شهری و ریلی، پروژههای انتقال آب و نیروگاههای برقآبی نیز از دیگر حوزههای مصرف این تجهیزات هستند. در پروژههای تونلی، چاههای عمودی برای تهویه، دسترسی اضطراری و انتقال مواد مورد استفاده قرار میگیرند. در نیروگاههای برقآبی نیز ایجاد مسیرهای عمودی و عمیق برای انتقال آب و دسترسی به بخشهای مختلف پروژه ضروری است. از نظر جغرافیایی، آسیا و اقیانوسیه با سهم برآوردی ۴۰درصدی بزرگترین بازار این تجهیزات است. فعالیت معدنی گسترده در چین، هند و کشورهای جنوب شرق آسیا و همچنین سرمایهگذاری در زیرساختهای زیرزمینی، تقاضا در این منطقه را بالا نگه داشته است. آمریکای شمالی حدود ۲۰درصد بازار را در اختیار دارد و اروپا و آمریکای لاتین هرکدام سهمی حدود ۱۵درصدی دارند. سهم خاورمیانه و آفریقا نیز حدود ۱۰درصد برآورد شده است. در آمریکای لاتین، ذخایر مس و لیتیوم در کشورهایی مانند شیلی، پرو و برزیل زمینه توسعه پروژههای جدید را فراهم کرده و آفریقا نیز بهدلیل ذخایر معدنی قابلتوجه، از مناطق دارای ظرفیت افزایش تقاضا محسوب میشود.
در کنار افزایش عمق معادن، تغییر فناوری نیز یکی از محورهای اصلی بازار خواهد بود. حرکت به سمت ماشینآلات خودکار، تجهیزات برقی و سامانههای کنترل از راه دور، بخشی از پاسخ صنعت به افزایش هزینه عملیات و الزامات ایمنی است. در معادن عمیق، کاهش حضور نیروی انسانی در نقاط پرخطر و کاهش زمان توقف تجهیزات اهمیت زیادی دارد و همین موضوع میتواند استفاده از فناوریهای خودکار را افزایش دهد. البته هزینه بالای احداث چاه و خرید تجهیزات، نوسان قیمت مواد معدنی، کمبود نیروی متخصص و اختلال در تامین قطعات، از موانعی است که میتواند سرعت توسعه این بازار را کاهش دهد. با وجود این محدودیتها، برآورد موجود نشان میدهد بازار جهانی تجهیزات احداث چاههای عمیق معدنی در مسیر رشد تدریجی قرار دارد. شاخص این بازار که در سال۲۰۲۵ برابر ۱۰۰ در نظر گرفته شده، در سناریوی پایه تا سال۲۰۳۵ به حدود ۱۴۵میرسد؛ یعنی طی یک دهه، نزدیک به ۴۵درصد افزایش خواهد یافت.
