روایت نفسهای آخر یک تالاب؛ هور جان میدهد
هورالعظیم تشنهتر از همیشه
عکس: ایسنا - امین نظری
روز گذشته سلسلهنشستهای گفتوگوی مساله محور با جامعه مدنی به میزبانی نهاد ریاستجمهوری با محوریت تالاب هورالعظیم برگزار شد. در این نشست، نمایندگان تشکلهای مردم نهاد استان خوزستان و جمعی از مدیران و نمایندگان وزارت نیرو، نفت، جهاد کشاورزی، سازمان محیط زیست و جعفر قائمپناه، معاون رئیسجمهور، به ایراد سخنانی پرداختند.
هورالعظیم فقط ۳۸درصد آب دارد
محمدجواد اشرفی، مدیرکل حفاظت محیط زیست استان خوزستان، در صحبتهای خود با اشاره به درصد آبگرفتگی تالاب هورالعظیم گفت: «در حال حاضر، تالاب هورالعظیم حدود ۳۸درصد آبگرفتگی دارد؛ یعنی از مساحت تقریبی ۹۰هزار هکتاری که در شرایط نرمال قابلیت آبگرفتگی دارد، کمتر از ۳۸درصد آن آبگرفته است و همین میزان آبگرفتگی نیز از کیفیت مناسبی برخوردار نیست.»
وی اضافه کرد: «بنابراین، بهرغم دادهها و ارقامی که دوستان ما در وزارت نیرو و وزارت جهاد کشاورزی اعلام کردهاند، این میزان نشان میدهد که آب کافی به هورالعظیم نمیرسد؛ زیرا اگر آب به تالاب میرسید، قطعا تالاب در این شرایط قرار نداشت.» اشرفی با اشاره به میزان حقآبه تالاب در سناریوهای مختلف گفت: «بر اساس مطالعات صورتگرفته توسط دانشگاه چمران برای هورالعظیم، در سه سناریوی سال نرمال، میزان یکمیلیارد و ۴۰۰میلیون، یکمیلیارد و ۶۰۰میلیون و یکمیلیارد و ۸۰۰میلیون مترمکعب آب در سال، باید در فصول مختلف و با ارقام متفاوت وارد تالاب شود که متاسفانه طی سالهای اخیر، به استثنای سال ۱۳۹۸ که بر اثر وقوع سیلاب بود، شاهد تامین این میزان آب نبودهایم. بنابراین، موضوع درجه یک هورالعظیم، آب و عدم تامین آن است.»
وی با بیان اینکه برای اینکه بتوانیم مطالبهگری را بهصورت صحیح پیگیری کنیم، باید موضوع تامین آب را در اولویت قرار دهیم، گفت: «اگر آب و حقآبه هورالعظیم تامین شود، این قابلیت وجود دارد که آب در تمام پهنه ۹۰هزار هکتاری تالاب، به استثنای حدود ۲هزار هکتار مربوط به جادههای زمان جنگ و همچنین راهها و جادههای دسترسی به تاسیسات نفت، جریان پیدا کند. در حال حاضر نزدیک به ۳۰۰سازه بزرگ و کوچک برای جریان آب و تامین آب تالاب وجود دارد.»
وی درخواست کرد که به موضوع تامین آب توجه ویژه شود و گفت: «مسوولیت عدم تامین حقآبه متوجه وزارت نیرو و وزارت جهاد کشاورزی است و البته شرایط اقلیمی موجود نیز در این مساله تاثیرگذار است. باید بپذیریم که در چند سال اخیر بهشدت درگیر خشکسالی و تنش آبی بودهایم و شاید منصفانه باشد که اعلام کنیم وزارت نیرو در برخی مقاطع امکان تامین این آب را نداشته است. با این حال، این موضوع بسیار مهم است؛ زیرا وقتی هورالعظیم شرایط مناسبی نداشته باشد و از آب کافی برخوردار نباشد، نحوه معیشت و اشتغال مردم نیز تغییر میکند.»
تغییرات آبی؛ مهمترین عامل در وضعیت هورالعظیم
احمدرضا لاهیجانزاده، معاون محیط زیست دریایی، در صحبتهای خود با اشاره به ظرفیتهای متعدد استان خوزستان گفت: «خوزستان بهدلیل برخورداری از منابع خدادادی گسترده، از جمله ظرفیتهای کشاورزی، پتروشیمی و نفت، جایگاه ویژهای در اقتصاد کشور دارد. با وجود این ظرفیتها، مردم خوزستان همواره این پرسش را مطرح کردهاند که چرا متناسب با درآمدها و فعالیتهای اقتصادی گسترده، بهویژه در مناطق نفتخیز، از امکانات و زیرساختهای مناسب برخوردار نیستند.»
وی ادامه داد: «برای نمونه، در ماهشهر با وجود فعالیت حدود ۲۲مجتمع پتروشیمی و در آبادان با سابقه حدود یکصد ساله پالایشگاه، همچنان مشکلاتی در حوزه زیرساخت، مدارس و جادهها وجود دارد. در منطقه تولید نفت نیز در سال۱۳۹۷، در فاصله حدود ۲۰ کیلومتری شهر، در بازدیدی با حضور نمایندگان مجلس، کمبود امکانات بهوضوح مشاهده شد. بنابراین، موضوع توسعه مناطق نفتخیز و بهرهمندی مردم محلی از ظرفیتهای ایجادشده، ارتباط مستقیمی با نحوه اجرای پروژههای نفتی و رعایت الزامات محیط زیستی دارد.» او تاکید کرد که موضوع میدانهای نفتی آزادگان جنوبی و شمالی و سپس میدان سهراب نیز در همین چارچوب قابل بررسی است و گفت: «نخستین درخواست وزارت نفت برای آزادگان جنوبی در سالهای ۱۳۸۲ و ۱۳۸۳مطرح شد و در سال۱۳۸۴ مجوز سازمان حفاظت محیط زیست دریافت کرد؛ پس از آن، آزادگان شمالی نیز در سال۱۳۸۹ مجوز گرفت.
در ادامه، با مسدود شدن مسیر ورود آب در محدودهای از میدان آزادگان جنوبی، نزدیک به ۶۰هزار هکتار خشک و به کانون گردوغبار تبدیل شد و آسیبهایی نیز به تالاب هورالعظیم وارد شد.» لاهیجان زاده افزود: «در دهه ۱۳۹۰، با تغییر رویکرد وزارت نفت و انجام اقداماتی برای اصلاح جادههای احداثشده توسط نفت و جادههای دوران جنگ، ارتباطات آبی در داخل تالاب اصلاح شد. در مورد میدان سهراب، فرآیند ارزیابی از سال۱۳۹۹ آغاز شد و گزارش ارزیابی آن تا ویرایش هشتم در سال۱۴۰۴ مورد بررسی قرار گرفت تا تقریبا تمام الزامات مدنظر سازمان حفاظت محیط زیست در پروژه لحاظ شود. همچنین در این طرح، تمهیدات لازم برای عبور آب، اصلاح مسیر خط لوله و کاهش آثار محیط زیستی پیشبینی شده است تا اجرای میدان سهراب با کمترین آسیب به هورالعظیم انجام شود.»
تامین آب هورالعظیم اولویت دوم است
ابوالقاسم محمدزاده، مدیر حوضه آبریز کرخه، با تاکید بر اهمیت تامین آب هورالعظیم گفت: تامین آب این تالاب در برنامههای منابع و مصارف وزارت نیرو بهعنوان اولویت دوم، پس از تامین آب شرب، قرار دارد و با وجود اختلافنظرهای کارشناسی میان دستگاهها، موضوع هورالعظیم بهصورت مستمر در جلسات تخصصی وزارت نیرو و سازمان حفاظت محیط زیست پیگیری میشود. بر اساس آمار ارائهشده، در سال۱۳۹۷ و همزمان با وقوع سیلاب حدود ۷.۶میلیارد مترمکعب آب وارد منطقه شد؛ اما در سالهای خشکسالی این میزان به حدود ۸۵۴میلیون مترمکعب و یکمیلیارد و ۲۹میلیون مترمکعب کاهش یافت. وی همچنین تاکید کرد که در تنظیم برنامه منابع و مصارف سالانه، تامین آب هورالعظیم، در کنار توجه به معیشت مردم و محدودیتهای بخش کشاورزی، مورد توجه قرار خواهد گرفت.
جعفر گوهرگانی، سرپرست معاونت آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی، نیز با اشاره به وضعیت هورالعظیم گفت: «بر اساس مطالعات انجامشده، تغییرات آبی هورالعظیم یکی از مهمترین عوامل اثرگذار بر وضعیت این تالاب در سه دهه اخیر بوده است؛ بهگونهایکه سطح آب آن از حدود ۳۳۶کیلومترمربع در سال۱۳۴۷ به حدود ۲۰۲کیلومترمربع در سال۲۰۲۲ رسیده است. وی همچنین با اشاره به خشکسالیها، تغییرات اقلیمی و کاهش ورود آب به هورالعظیم تاکید کرد که کاهش آورد آب به تالاب تحت تاثیر عوامل مختلفی از جمله توسعه سدسازی و کشاورزی در بالادست و شرایط آبی کشورهای منطقه قرار گرفته است.
۴۰۰ هزار چاه غیرمجاز برای کشاورزی
جعفر قائمپناه، معاون رئیسجمهور، در این نشست با تاکید بر اینکه پیشرفت کشور نیازمند دولت و جامعه مقتدر در کنار هم است، گفت: «دولت و جامعه مقتدر لازم و ملزوم همدیگر هستند و این نشست در همین راستاست که صدا را بشنویم و گوش شنوایی باشیم برای صدای مردم.» قائمپناه با اشاره به وجود ۴۰۰هزار چاه غیرمجاز گفت: «۴۰۰ هزار چاه غیرمجاز را برای نیاز کشاورزی تولید کردیم که این باز هم خشونت است و در این خشونت بشر در این روزها ما چارهای نداریم جز اینکه دست از این خشونت برداریم. ما بهعنوان دولت، بهعنوان یک انسان، بهعنوان یک محیط زیستی، باید هماندیشی کنیم و چارهجویی داشته باشیم که چکار کنیم گرد و غبار تولید نشود، ریههای ما درگیر نشود و محیط زیست سالمتری داشته باشیم.»
معاون رئیسجمهور اضافه کرد: واقعیت این است که کشاورزی ما غیر بهرهور بوده است. از ۹۲میلیارد مکعب آب قابل استحصال از ۵۰سال گذشته ۲۵میلیارد آن وارد خوزستان شده و سوال اینجاست که چقدر بهرهوری داشته است. برای یک مترمکعب آب چقدر تولید ناخالص ملی داریم؟ ۵ دلار، درحالیکه این رقم در دنیا ۲۲دلار و در کشورهای اروپایی نزدیک ۴۰دلار است. سرزمین خوزستان حاصلخیز است اما بهرهوری خیلی خیلی پایین است و باید تلاش کنیم که آن را ارتقا دهیم.
