روز متفاوت ترافیک تهران

تجربه چندین مرتبه افزایش قیمت بنزین در کشور و حتی چنین تجاربی در دنیا نشان داده است که اگرچه رشد هزینه سفر با خودروی شخصی بر تقاضای سفر با حمل‌ونقل عمومی اثرگذار است، اما زمانی این رشد تقاضا پایدار می‌شود که استفاده از حمل‌ونقل عمومی مطلوب‌تر از استفاده از خودروی شخصی باشد. درواقع زمانی استفاده پایدار از حمل‌ونقل عمومی در شهر ایجاد می‌شود که استفاده از حمل‌ونقل عمومی به کاهش زمان سفر، کاهش هزینه، افزایش راحتی و مطلوبیت سفر منجر می‌شود. در شرایطی که حمل‌ونقل عمومی با محوریت مترو و اتوبوس‌های تندرو در شهر تهران به‌دلیل عدم گستردگی در سطح شهر، ازدحام جمعیت در ایستگاه‌ها و زمان طولانی سفر از مطلوبیت کافی برخوردار نیست، این رشد تقاضا به سرعت فروکش کرده و بخش عمده‌ای از شهروندان حاضر به پرداخت هزینه بالاتر برای جابه‌جایی مطلوب‌تر در شهر می‌شوند.

رشد ۳درصدی مسافران مترو

تعداد مسافران متروی تهران در روز شانزدهم شهریور (یک روز پیش از افزایش نرخ سوم بنزین) به یک‌میلیون و ۷۸۴هزار نفر رسید. این در حالی است که در دوشنبه هفته قبل (نهم شهریور ماه) یک‌میلیون و ۷۳۳هزار نفر با مترو جابه‌جا شده بودند و بنابراین تعداد کل مسافران مترو در آخرین دوشنبه پیش از رشد قیمت بنزین ۳درصد بیشتر از تعداد مسافران در روز مشابه در هفته قبل شد. تعداد مسافران متروی تهران در هفته‌های اخیر و پس از ایجاد گمانه‌زنی درخصوص رشد قیمت بنزین، افزایش یافته و داده‌های شرکت بهره‌برداری متروی تهران نیز این رشد تعداد مسافر را تایید می‌کند. همچنین تعداد مسافران مترو در خط یک  نیز در روز شانزدهم شهریور به ۵۴۸ هزار نفر رسید که نسبت به دوشنبه هفته قبل افزایشی ۵درصدی داشت. این در حالی بود که تعداد مسافران در خط ۲ به‌عنوان یکی دیگر از خطوط پرتردد نیز با ثبت رشد ۳درصدی در بازه هفتگی به ۲۸۶هزار نفر رسید. به‌شکل سنتی تقاضای سفر در شهر در هفته‌های منتهی به ابتدای مهر افزایش دارد، همزمانی این موضوع با رشد قیمت بنزین باعث شد تا در روزهای اخیر حجم بیشتری از ترددهای درون‌شهری به مترو منتقل شود.

کیفیت؛ عامل پایداری تقاضای حمل‌ونقل عمومی

مهرداد تقی‌زاده، معاون اسبق حمل‌ونقل و ترافیک شهرداری تهران،  پایداری رشد تقاضای سفر با حمل‌ونقل عمومی را متاثر از ارتقای کیفیت حمل‌ونقل عمومی می‌داند. فردی که تا پیش از این از خودروی شخصی برای جابه‌جایی درون‌شهری استفاده می‌کرد و به علت رشد قیمت بنزین، به استفاده از حمل‌ونقل عمومی با محوریت مترو یا اتوبوس روی آورده، در صورتی این مدل جابه‌جایی را ادامه‌دهد که این نحوه سفر مطلوب باشد. اگر تعداد مسافر در ایستگاه‌ها به حدی باشد که برای سوار شدن نیاز به انتظار برای عبور چند قطار باشد یا ازدحام جمعیت آزاردهنده باشد، طبیعتا از خیر سفر با مترو گذشته و ترجیح می‌دهد که به‌رغم رشد هزینه بنزین و رشد هزینه جابه‌جایی با خودروی شخصی، همچنان آن را انتخاب کند. کیفیت جابه‌جایی با مترو وابسته به عوامل متعددی است از جمله راحت سوار و پیاده شدن از قطار، نظافت ایستگاه‌ها، سالم بودن پله برقی و....

به‌نظر می‌رسد که در ماه‌های اخیر برخی از این عوامل تعیین کننده کیفیت مترو از جمله کارکرد صحیح پله برقی، تمیزی ایستگاه و کارکرد صحیح تهویه هوا در ایستگاه و قطار افت داشته و همین موارد عاملی در جهت فروکش تقاضای سفر با مترو خواهد بود. اما اگر کیفیت و ظرفیت جابه‌جایی مسافر با حمل‌ونقل عمومی بهبود یابد، طبیعتا رشد تقاضای سفر فعلای می‌تواند پایدار باشد، در غیر این صورت، این موج رشد تقاضا به سرعت فروکش می‌کند. تقی‌زاده در ادامه به چهاربرابر شدن قیمت بنزین در دولت دهم و افزایش قیمت هر لیتر از ۱۰۰ تومان به ۴۰۰ تومان اشاره کرد و گفت: در آن زمان قیمت بنزین آزاد و نرخ بنزین آزاد ۴۰۰ تومان شد، در این شرایط مسوولان در تعجب بودند که چرا رشد ۴برابری نرخ بنزین به کاهش مصرف منجر نشد و همچنان تردد با خودروی شخصی بالا باقی ماند. پاسخ من به آنها این بود که اگرچه هزینه سفر با خودروی شخصی افزایش یافته، اما وقتی گزینه جایگزین مناسب یعنی حمل‌ونقل عمومی در دسترس وجود ندارد، مردم مجبور به استفاده از خودروی شخصی هستند.