نگاهی به فیلم «رستگاری» اثر امین آلپر
رقص سایهها بر لبه گسست
«رستگاری» به جای پاسخ دادن به پرسشها، ذهن بیننده را با چالشی اخلاقی درباره چیستی «نجات» و هزینه ویرانگر «تقدیس خشونت» درگیر میکند. فیلم از ابتدا روشن میکند که قصدش تنها سرگرمکردن نیست؛ فیلمی سیاسی-اجتماعی با پوشش درام، اما با درونمایه اضطراب، خشم و هشدار. ایده اصلی فیلم روایت یک شکاف قدیمی است: بازگشت گذشتهای که گمان میرفت دفن شده و جامعهای که به جای مرهم نهادن بر زخم، آن را با زبان انتقام و تقدیس خشونت بازتولید میکند. در این معنا، فیلم بیش از آنکه درباره یک رویداد مشخص باشد، درباره سازوکار فرقهوار نفرت است.
نقطه قوت اصلی فیلم، لحن کنترلشده و درعینحال ملتهب آن است. امین آلپر بهخوبی توانسته از دل یک فضای ظاهرا بسته و بومی، به یک وضعیت عمومی و سیاسی برسد. او به جای شعار دادن صریح، تنش را در رفتارها، نگاهها و سکوتها عیان میکند. نتیجه، اثری است که نه با شعار دادن جلو میرود و نه با داستانپردازی صرف؛ بلکه مدام بین واقعیت و نوعی تبزدگی ذهنی حرکت میکند و همین مرز لغزان، آن را برجسته میسازد.
از نظر اجرا، بازیها یکی از ستونهای فیلم هستند؛ جانر جیندوروک و برکی آتش، هر دو در کانونهای متفاوتی از قدرت و بحران قرار میگیرند و فیلم از این تقابل بهخوبی استفاده میکند. شخصیتها یکبعدی نوشته نشدهاند؛ حتی وقتی فیلم سویه اخلاقیِ مشخصی میگیرد، آدمهایش را صرفا به نمادهای تکبعدی تقلیل نمیدهد. این برای فیلمی با چنین بار سنگین ایدئولوژیک، امتیاز مهمی است. در سطح بصری، فیلم بهوضوح به فضاسازی سرد، سخت و گاهی خفقانآور تکیه دارد. طبیعت در اینجا آرامشبخش نیست؛ بیشتر شبیه بستری است که خشونت در آن رسوب کرده. این انتخاب، در کنار رنگآمیزی با تناژ قهوهای به پیشبرد مضمون فیلم کمک میکند، هرچند در بخشهایی حس میشود که تاکید بر سنگینی فضا کمی بیش از حد کش میآید و ریتم را کند میکند. به بیان دقیقتر، فیلم گاهی به جای رساندن معنا، روی حالوهوای سنگین خود بیش از اندازه مکث میکند.
اگر بخواهیم منصفانه جمعبندی کنیم، با «رستگاری» صرفا بهعنوان یک درام سیاسی نباید مواجه شد، اما درعینحال این فیلم کاملا بینقص هم نیست. نقطه قوت آن در ایده، فضا و توانایی در برساختن تنش اخلاقی است؛ نقطه ضعفش اما این است که در بعضی لحظات، بار تمثیلیاش کمی بر نفس درام غلبه میکند. بااینحال، فیلمی است که ذهن را تا مدتها درگیر میکند، چون درباره مسالهای صحبت میکند که همیشه موضوعیت دارد: اینکه وقتی جامعهای بخواهد نفرت را به زبان نجات ترجمه کند، فاجعه تازه آغاز میشود.
