نگاه به گذشته
پرو که در النینوهای گذشته با بارندگیهای ویرانگر، سیلاب و رانش زمین روبهرو شده بود، در ۴۰درصد از خاک خود وضعیت اضطراری اعلام کرده است. سریلانکا برای نزدیک به ۷۲ هزار نفر در هفت منطقه که با خطر خشکسالی مواجهاند، تدارک رساندن آب را فراهم کرده و هند نیز بر ۳۰۰ منطقه آسیبپذیر در برابر خشکسالی تمرکز کرده، برنامههای اضطراری کشاورزی را به اجرا گذاشته و امکانات آبیاری را افزایش داده است. اتحادیه آفریقا نیز از کشورهای عضو خواسته است برای حفاظت از «جان انسانها، معیشت مردم و اقتصادها در ماههای پیش رو»، سامانههای هشدار زودهنگام ایجاد کنند. با این حال، بسیاری از کشورها آمادگی لازم را ندارند. کارشناسان هشدار میدهند که با تشدید تغییرات اقلیمی و افزایش دفعات و شدت رویدادهای النینو، به آمادگی بیشتر و کارآمدتری نیاز است.
نظامهای غذایی تحت فشار
برای درک پیامدهای جهانی که آمادگی لازم را ندارد، کافی است به سالهای ۱۸۷۷ و ۱۸۷۸ بازگردیم؛ زمانی که هنوز ثبت رسمی دادههای اقلیمی وجود نداشت و یکی از شدیدترین النینوهای شناختهشده، موجی فاجعهبار از خشکسالی ایجاد کرد که به بروز قحطی در آسیا، آفریقا و آمریکای جنوبی انجامید. برآورد میشود در آن دوره ۵۰میلیون نفر جان خود را از دست داده باشند.
خوشبختانه جهان امروز با جهان آن زمان تفاوت بسیاری دارد. النینوی آن دوره بدون هیچ هشدار قبلی و در شرایطی رخ داد که فرصتی برای آمادگی وجود نداشت. امروزه النینوها کاملا قابل پیشبینیاند و سازمان جهانی هواشناسی نخستین هشدار درباره احتمال وقوع یک النینوی شدید یا بسیار شدید را در ماه مه صادر کرده بود.
امنیت عرضه مواد غذایی همچنان یکی از نگرانیهای اصلی است. سازمان برنامه جهانی غذا هشدار داده است که رویداد سالهای ۲۰۲۶ و ۲۰۲۷ ممکن است ۴۹میلیون نفر دیگر را در ۴۵ کشور با ناامنی حاد غذایی مواجه کند؛ در این میان، جنوب آفریقا و آمریکای مرکزی بیشترین آسیب را خواهند دید. یک دهه پیش، النینوی سالهای ۲۰۱۵ و ۲۰۱۶ زندگی حدود ۶۰میلیون نفر را که با ناامنی غذایی مواجه بودند، تحت تاثیر قرار داد. حدود ۳۶میلیون نفر در شرق و جنوب آفریقا نیز از خشکسالی طولانیمدتی آسیب دیدند. محصولات کشاورزی نابود شد و دامها از بین رفت. همچنین سطح آب رودخانهها کاهش یافت و تولید برقآبی در مالاوی، زیمبابوه و زامبیا کم شد. خشکسالی بیسابقه تابستان امسال در اتحادیه اروپا نیز تاکنون موجب تعطیلی نیروگاههای هستهای شده است.
تافادزواناشه مابهاودی، استاد تغییرات اقلیمی، نظامهای غذایی و سلامت در دانشکده بهداشت و پزشکی گرمسیری لندن، بر یک درس مهم تاکید میکند: «النینو فقط گرسنگی ایجاد نمیکند و به حوزه انرژی، امنیت آب، سلامت انسان و محیط زیست نیز سرایت میکند.»
آسیبهای شدید و ماندگار
رویدادهای شدید النینو هم در کوتاهمدت و هم در بلندمدت بر سلامت انسان اثر میگذارند. بنجامین هورتون، رئیس دانشکده انرژی و محیط زیست دانشگاه شهر هنگکنگ، در گفتوگو با مانگابای گفت موجهای گرما و دیگر شرایط جوی شدید، آلودگی هوا ناشی از آتشسوزیهای طبیعی، سوءتغذیه ناشی از خشکسالی و کمبود آب سالم، همگی از مسیرهایی هستند که النینو از طریق آنها سلامت انسان را تهدید میکند.
اگرچه شمار مرگومیر در رویدادهای اخیر بسیار کمتر از فاجعه سالهای ۱۸۷۷ و ۱۸۷۸ بوده است، النینوی ۱۹۸3-۱۹۸2 بهطور مستقیم موجب مرگ حدود 2هزار نفر شد؛ رویداد ۱۹۹8-۱۹۹7 حدود ۲۳هزار نفر را به کام مرگ برد و النینوی ۲۰۱6-۲۰۱5 نیز بیش از هفت هزار قربانی گرفت. این ارقام رنجمیلیونها انسانی را که به بیماری مبتلا شدند، امنیت غذایی و آبی خود را از دست دادند یا خانه و معیشتشان نابود شد، دربر نمیگیرد. تغییرات شدید در میزان بارش میتواند موجب بروز و تشدید بیماریها شود. در آمریکا، بارشهای بالاتر از میانگین در برخی مناطق طی النینوی ۲۰۱6-۲۰۱5 به افزایش طاعون، تب دره ریفت وهانتاویروس منجر شد. بیشترین خطر احتمالا در مناطقی وجود دارد که بارش شدید، سیلاب، خشکسالی یا جابهجایی جمعیت با انتقال و شیوع بیماریهای موجود تلاقی پیدا میکند. یک النینوی بسیار شدید ممکن است نیاز به واکسیناسیون اضطراری را نیز افزایش دهد و در نتیجه ذخایر جهانی واکسن را تحت فشار قرار دهد. همچنین، در مورد وبا، میتواند فشار بیشتری بر ذخایر جهانی واکسن، که همین حالا نیز محدود هستند، وارد کند و منابع بیشتری برای مقابله موثر با شیوع بیماریها مورد نیاز باشد. همچنین ممکن است آشفتگی ناشی از النینو واکنش به شیوع تقریبا بیسابقه ابولا در جمهوری دموکراتیک کنگو را دشوارتر کند.
نگرانی دیگر، گرمای بیسابقهای است که جمعیتهای آسیبپذیر را در معرض خطر قرار میدهد. افزایش دمای جهانی بر اثر تغییرات اقلیمی، همراه با اثر جزیره گرمایی شهری و شرایط گرمتر ناشی از النینو، میتواند احتمال وقوع دورههای گرمایی بسیار خطرناک را افزایش دهد. بسیاری از این پیامدها ممکن است مدتها پس از پایان النینو نیز ادامه پیدا کنند. هورتون و همکارانش در مقالهای که اوایل امسال منتشر کردند، نشان دادند پیامدهای سلامت ناشی از رویدادهای ۱۹۸۲-۱۹۸۳ و ۱۹۹۷-۱۹۹۸ سالها پس از پایان آنها ادامه داشته و موجب کاهش امید به زندگی در کشورهای آسیبدیده شده است.
کریستوفر کالاهان، دانشمند اقلیم در دانشگاه ایندیانا، در گفتوگو با مانگابای گفت کاهش رشد اقتصادی پس از پایان یک رویداد نیز ادامه پیدا میکند و میتواند با شرایط جوی تشدیدشده توسط النینو مرتبط باشد؛ شرایطی که به زیرساختهای حیاتی آسیب میزند، کشاورزی و شیلات را مختل میکند و سلامت عمومی را در بلندمدت تضعیف میکند. کارشناسان درباره پیامدهای گسترده احتمالی النینوی کنونی بر زنجیره تامین برنج، شکر، قهوه و کاکائو هشدار میدهند. این وضعیت میتواند به شوک قیمت در بازارهای جهانی منجر شود و تولیدکنندگان، واسطهها و مصرفکنندگان را تحت تاثیر قرار دهد.
کارشناسان همچنین تاکید میکنند که پیامدهای النینو در خلأ رخ نمیدهند. در سالهای ۲۰۲۶ و ۲۰۲۷، این پیامدها بر گرانیها و دشواریهایی افزوده خواهند شد که کمبود کودهای شیمیایی و نفت در پی تهاجم آمریکا و اسرائیل به ایران ایجاد کرده است؛ همچنین کمبود غلات ناشی از جنگ روسیه و اوکراین و تقریبا از میان رفتن منابع کمکرسانی آژانس توسعه بینالمللی ایالات متحده و کاهش شدید بودجه برنامههای توسعهای اتحادیه اروپا، بر این فشارها افزوده خواهد شد.
اکوسیستمها در معرض خطر
اگرچه معمولا پیامدهای انسانی النینو بیشتر مورد توجه قرار میگیرند، النینوهایی که در اثر تغییرات اقلیمی تشدید شدهاند، تهدیدی فزاینده برای اکوسیستمها نیز به شمار میروند. النینوی ۱۹۸3-۱۹۸2 موجب سفیدشدگی گسترده مرجانها در بخشهایی از اقیانوس آرام شد. نخستین سفیدشدگی جهانی مرجانها نیز در جریان رویداد ۱۹۹8-۱۹۹7 رخ داد که ۱۵ تا ۲۰درصد از صخرههای مرجانی جهان را از بین برد.
روکستروم گفت: «آن رویداد در آن زمان بهدرستی یک فاجعه زیستمحیطی توصیف شد.» النینو همچنین با یک رویداد جهانی سفیدشدگی در سالهای ۲۰۱۵ و ۲۰۱۶ ارتباط داشت که ۷۵درصد از صخرههای مرجانی مناطق گرمسیری را به دمای بالاتر از آستانه سفیدشدگی رساند. النینوی ۲۰۲4-۲۰۲3 نیز گستردهترین و شدیدترین رویداد ثبتشده تاکنون به شمار میرود. صخرههای مرجانی از آن زمان تقریبا فرصتی برای بازیابی نداشتهاند و به نظر میرسد النینوی ۲۰۲7-۲۰۲6 بار دیگر موجب سفیدشدگی گسترده مرجانها شود. روکستروم گفت: «بهدلیل این رویدادهای گسترده سفیدشدگی که النینو و فعالیتهای انسانی به آن دامن زدهاند، دیگر فاصله زیادی با از دست دادن غنیترین اکوسیستم دریایی روی سیاره نداریم.» به گفته او، «این بخشی از همان مشکل بنیادی است؛ یعنی افزایش دمای میانگین سطح زمین در نتیجه فعالیت انسان.» آسیب به صخرههای مرجانی پیامدهای زنجیرهای برای حیات دریایی، امنیت غذایی، حفاظت از خطوط ساحلی و اقتصادهای محلی متکی بر گردشگری و شیلات دارد. هلن فاکس، مدیر بخش علوم حفاظت از طبیعت در گفتوگو با مانگابای گفت: «وقتی مرگومیر در صخرههای مرجانی قابلتوجه باشد، این مساله به یک مشکل بزرگ زیستمحیطی، اقتصادی و انسانی تبدیل میشود.» پژوهشها نشان میدهند خشکسالی ناشی از النینو به مرگ درختان منجر میشود و اثر آن بر اکوسیستمهای جنگلی میتواند چندین سال ادامه داشته باشد؛ این خشکسالیها جنگل را تحت فشار قرار میدهند و برای بازیابی آن به زمان نیاز است. چنین شرایطی همچنین میتواند بهطور موقت جنگلهای گرمسیری را از جذبکننده کربن به منبع انتشار کربن تبدیل کند و در نتیجه تغییرات اقلیمی را تشدید کند. سازمان ملل متحد اعلام کرده است که منابع مالی جهانی برای حفاظت از اکوسیستمهای جهان در برابر رویدادهای شدید اقلیمی تاکنون بسیار کمتر از میزان مورد نیاز بوده است.
* روزنامهنگار مستقل
