سال ۲۰۲۵، سال ازدسترفته برای ساعتسازان؛
چرا صنعت سوئیس هنوز سرپاست؟
به گزارش گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد-نگار حجتی؛ وقتی دونالد ترامپ سال گذشته تعرفههای تنبیهی سنگینی علیه سوئیس وضع کرد، اولین واکنش نبیل فرانسیس چیزی جز شوک نبود. به گزارش فایننشال تایمز، مدیرعامل شرکت فلکو که به تولید ابزارهای باکیفیت باغبانی شهرت دارد، این اتفاق را یک زنگ بیدارباش توصیف میکند و میگوید وقتی دیدیم با سوئیس رفتاری متفاوت از اتحادیه اروپا میشود، فهمیدیم دنیا در حال تغییر است.
فلکو نسلهاست که قیچیهای باغبانی معروف خود با دستههای قرمزرنگ را در تپههای سرسبز ایالت فرانسویزبان نوشاتل تولید میکند. حدود ۹۵ درصد از تولیدات این شرکت به بیش از ۱۲۰ کشور صادر میشود و گروه خانوادگی فلکو چهرههایی چون پادشاه چارلز بریتانیا و میشل اوباما را در فهرست مشتریان خود دارد.
ناگهان این شرکت برای ارسال کالا به بزرگترین بازار هدف خود با تعرفه ۳۹ درصدی روبهرو شد، در حالی که رقبای مستقر در اتحادیه اروپا تنها مشمول تعرفه ۱۵ درصدی میشدند. اما واکنش فرانسیس این نبود که تولید را به کشورهای ارزانتر منتقل کند یا از قیمت قیچیهای فلکو بکاهد. در عوض آنها تصمیم گرفتند محصولاتشان را گرانتر و خواستنیتر کنند؛ افزودن آپشنهایی مانند دستههای چرمی، تیغههایی با روکش طلا و حکاکی لیزری سفارشی، قیمت این محصولات را به بیش از ۱۰۰ فرانک سوئیس، معادل ۱۲۵ دلار رساند.
استراتژی فلکو در تاکید مضاعف بر کیفیت و اعتبار، نمادی از رویکرد کلان اقتصاد سوئیس است؛ کشوری که تولید صنعتی همچنان نزدیک به ۱۹ درصد از تولید ناخالص داخلی آن را تشکیل میدهد و این رقم دو برابر سهم صنعت پرآوازه خدمات مالی این کشور است. نشان صلیب سفید بر پسزمینه سرخ که بر پیشانی محصولاتی از ابزارهای دقیق هوله (Heule) تا مدادهای کاران داش(Caran D’Ache) میدرخشد، هم تضمینی جهانی برای کیفیت است و هم یک ابزار بازاریابی ارزشمند برای تولیدکنندگان سوئیسی به شمار میرود.
اما با تقویت ارزش فرانک که به صادرات حیاتی سوئیس ضربه میزند و چرخش شرکای تجاری بزرگ به سمت سیاستهای حمایتگرایانه، اجرای این استراتژی دشوارتر از قبل شده است. تلاشها برای افزایش انعطافپذیری از طریق معرفی تعاریف جدیدی از هویت سوئیسی در کنار برچسب کلاسیک ساخت سوئیس نیز با واکنش تند برخی قانونگذاران و تولیدکنندگان مواجه شده است.
امسال سوئیس در رتبهبندی رقابتپذیری جهانی موسسه آیامدی از مقام اول به سوم سقوط کرد و رتبه عملکرد اقتصادی آن نیز عمدتا به دلیل افت جریان سرمایهگذاری و تضعیف اشتغال، از ۱۳ به ۳۷ تنزل یافت. آرتورو بریس استاد امور مالی این موسسه معتقد است مدل اقتصادی سوئیس در دنیایی که روزبهروز تکهتکهتر و حمایتگراتر میشود، دیگر چندان پایدار نیست.
انجمن صنایع سوئیس که بزرگترین نهاد صنعتی این کشور است، سال ۲۰۲۵ را یک سال ازدسترفته توصیف کرد که در آن فروش راکد ماند و ۶۶۰۰ شغل در صنعت فناوری از بین رفت. اکنون یک بهبود نسبی اما ناهمگون در جریان است؛ در نیمه نخست سال ۲۰۲۶ فروش شرکتهای کوچک و متوسط ۳.۸ درصد کاهش یافته، هرچند تولیدات با فناوری پیشرفته در مجموع رشد ۲.۵ درصدی را ثبت کردهاند.
در نوشاتل، مدیرعامل فلکو میپذیرد که حرکت به سمت لوکسسازی محصولات حد و مرزی دارد اما معتقد است فلکو هنوز به این مرز نرسیده است. خط تولید جدیدی که در ماه سپتامبر رونمایی میشود، رنگ قرمز معروف را با آلومینیوم آنودایز شده در رنگهای جسورانهای مانند آبی الکتریک و نارنجی جایگزین میکند. او میخواهد این قیچی هرس ساده را به یک کالای سبک زندگی تبدیل کند؛ شبیه به برند لوازم آشپزخانه لو کروز که ظروف رنگارنگش به نمادی از مد در آشپزخانهها تبدیل شده است. تمرکز آنها قاطعانه بر بازارهای سطح بالا باقی خواهد ماند. فرانسیس میگوید اگر یک شرکت صنعتی هستید که در سوئیس تولید و به جهان صادر میکنید، هرگز نباید بازار انبوه را هدف بگیرید زیرا در آن بازی همیشه بازنده خواهید بود.
قهرمانان پنهان صنعت سوئیس
یک کشور محصور در خشکی با ۹ میلیون نفر جمعیت، منابع طبیعی اندک و دستمزدهایی که در زمره بالاترینهای جهان قرار دارد، در نگاه اول نقطه شروع مناسبی برای یک داستان موفقیت صنعتی به نظر نمیرسد. اما سوئیسیها این معادله را حل کردند. شرکتها در پاسخ به دستمزدهای بالا و ارز قدرتمند، بهرهوری خود را بالا بردند، تخصصیتر و پیچیدهتر عمل کردند و ضمن افزایش قیمت، به جای تمرکز بر بازار کوچک داخلی، بازارهای جهانی را هدف گرفتند.
برچسب ساخت سوئیس به نماد این موفقیت تبدیل شد؛ ساعتها، ماشینآلات و ابزارهای دقیقی که آنقدر باکیفیت بودند که مشتریان در سراسر جهان حاضر بودند برایشان پول بیشتری بپردازند. یکی از نتایج این رویکرد، شکلگیری اقتصادی است که به شکل غیرمعمولی سرشار از شرکتهای نسبتا کوچکی است که بر بخشهای خاصی از بازار تسلط دارند. مطالعهای که تابستان امسال منتشر شد، ۱۰۰ کسبوکار سوئیسی از این دست را شناسایی کرد که مجموعا بیش از ۴۰ میلیارد فرانک درآمد سالانه تولید میکنند. این شرکتها طیف وسیعی را در بر میگیرند؛ از شرکت وت که سازنده شیرهای خلاء مورد استفاده در تولید نیمهرساناهاست تا تولیدکنندگان تخصصی مانند روندو که ماشینآلاتش در نانواییهای سراسر جهان خمیر را به شیرینی تبدیل میکند.
تابآوری این قهرمانان پنهان به این کشور کوهستانی کمک کرده تا در برابر موج صنعتزدایی که بخش اعظم اروپای غربی را درنوردیده، مقاومت کند. سوئیس در میان ۳۸ کشور عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی، بالاترین سهم تولیدات با فناوری پیشرفته را داراست. این نقطه قوت بر پایه یک سیستم کارآموزی بسیار عمیق و ریشهدار استوار است. حدود دو سوم جوانان سوئیسی دورههای آموزش فنی و حرفهای را میگذرانند و بیشتر آنها بخشی از آموزش خود را در داخل شرکتها طی میکنند؛ روندی که نسلهای متوالی از ماشینکاران، تکنسینها و سایر کارگران ماهر را برای تولیدکنندگان تامین میکند.
دولت سوئیس در ژانویه ۲۰۲۴ تعهد خود به بازارهای آزاد را یک گام دیگر فراتر برد و به طور یکجانبه تمام تعرفههای واردات کالاهای صنعتی را لغو کرد. استدلال دولت این بود که چنین حمایتهایی نتیجه عکس داده است و قطعات وارداتی ارزانتر میتواند هزینهها را برای کارخانههای سوئیسی که در زنجیرههای تامین جهانی ادغام شدهاند، کاهش دهد. اما این چشمانداز لیبرال و صادراتمحور، روزبهروز با دنیایی که به سمت حمایتگرایی متمایل میشود در تضاد بیشتری قرار میگیرد. تعرفههای آمریکا شرکتها را تشویق میکند تا تولیدات خود را به مشتریان آمریکایی نزدیکتر کنند، در حالی که چین مدتهاست از صنایع استراتژیک خود حمایت میکند. اروپا نیز با یارانهها و سیاستهای صنعتی که تولید در داخل مرزهای اتحادیه را در اولویت قرار میدهد به این جریان واکنش نشان داده است.
فرانک همچنان یک مانع همیشگی برای صادرکنندگان سوئیسی است. جایگاه آن به عنوان یک ارز امن باعث میشود در دورههای بیثباتی تقویت شود؛ نتیجه این است که بحران مالی، همهگیری کرونا و درگیریها در اوکراین و خاورمیانه همگی باعث گرانتر شدن محصولات سوئیسی در خارج از کشور شدهاند. اورس فورر، مدیر انجمن شرکتهای کوچک و متوسط سوئیس میگوید با نگاهی به نرخ ارز فرانک در چند سال گذشته و جایگاه کنونی آن، مایه شگفتی است که شرکتهای سوئیسی هنوز پابرجا هستند.
توماس جوردن، رئیس پیشین بانک ملی سوئیس استدلال میکند که نرخ واقعی ارز فرانک در سالهای اخیر به شکل قابلتوجهی باثبات بوده است اما اذعان دارد که انطباق با شرایط پس از یک جهش قیمتی شدید هرگز خودکار نیست و نیازمند تلاش قابلتوجهی از سوی شرکتها در یک محیط اقتصاد جهانی دشوار است. تولیدکنندگان سوئیسی از طریق افزایش بهرهوری، اتوماسیون و نفوذ بیشتر در بخشهای خاص بازار که مشتریان حساسیت کمتری به قیمت دارند، به این شرایط واکنش نشان دادند. با این حال فورر نیز معتقد است که سوئیس نمیتواند تمام شاخههای تولید را حفظ کند و تولید انبوه کالاهای ارزان و بیکیفیت آیندهای در این کشور ندارد.
درون کارخانه فلکو، ماشینآلات دقیق و خودکار دقیقا در همان جایی کار میکنند که زمانی ساعتسازان مشغول به کار بودند. فرانسیس میگوید هیچ نیروی کاری به صورت مستقیم به دلیل اتوماسیون اخراج نشده است، بلکه این روند به آنها اجازه داده بهرهوری را بالا ببرند و تولید را در سوئیس حفظ کنند، در حالی که کارگران به نقشهای جدیدی منتقل شدهاند. هر قیچی هرس همچنان با دست مونتاژ میشود و این یعنی فلکو قوانین سختگیرانه هویت سوئیسی را که پس از سالها بحث در سال ۲۰۱۷ اجرایی شد به طور کامل رعایت میکند. طبق این قانون، عموما باید حداقل ۶۰ درصد از هزینههای تولید در داخل سوئیس صرف شود و یک مرحله اساسی از تولید نیز در این کشور انجام گیرد تا محصول برچسب ساخت سوئیس دریافت کند.
اما شرکت برنینا که تولیدکننده ۱۳۳ ساله چرخخیاطی است، امسال تولید سریالی خود را از شرق سوئیس به کارخانه فعلیاش در تایلند منتقل کرد. این شرکت دلیل این تصمیم را فرانک قوی و شرایط دشوار بازار آمریکا عنوان کرد که تقریبا سهچهارم فروش آن را تشکیل میدهد. کای هیلبرانت مدیرعامل این شرکت میگوید که دیانای برنینا سوئیسی است و سوئیسی باقی میماند، حتی اگر تولید در داخل کشور دیگر توجیه اقتصادی نداشته باشد و چرخخیاطیهای آن دیگر نتوانند از برچسب ساخت سوئیس استفاده کنند.
بهای سنگین هویت سوئیسی
پس از آنکه موسسه فدرال مالکیت معنوی سوئیس در ماه مارس با اشاره به فرانک قوی و تعرفههای آمریکا، تفسیر خود از قوانین سختگیرانه هویت سوئیسی را تعدیل کرد، شرکتها اکنون میتوانند تحت شرایطی خاص از توصیفهای جایگزینی مانند مهندسی سوئیس استفاده کنند. تغییر این قوانین پس از مناقشه طولانی شرکت آن، تولیدکننده کفشهای ورزشی با حمایت راجر فدرر رخ داد که نشان صلیب سوئیس را روی کفشهای تولید شده در آسیا قرار میداد. استدلال آنها این است که بخش عمدهای از ارزش محصولاتشان از جمله طراحی و فناوری در سوئیس ایجاد میشود. اما نهاد مجری هویت سوئیسی معتقد بود این کار ناقض قوانین است. مدیرعامل این نهاد میپرسد چرا میخواهید از علامت تجاری سوئیس استفاده کنید؟ چون میخواهید از ارزش این اعتبار سود ببرید.
از زمان تغییر این قوانین، سیاستمداران طرحهایی را برای تشدید دوباره آنها ارائه کردهاند. سازمانهای صنعتی نیز ابراز نگرانی کردهاند و پیشبینی میکنند تولیداتی که در سوئیس دوام میآورند، به شدت تخصصیتر و از نظر فناوری پیچیدهتر خواهند شد تا رباتیک و هوش مصنوعی بتوانند هزینههای بالا را جبران کنند.
سایر شرکتهای سوئیسی رویکردهای متفاوتی در پیش گرفتهاند. ویکتورینوکس چاقوهای معروف ارتش سوئیس را در داخل کشور تولید میکند، اما چمدانهای این برند در آسیا تولید میشوند و لوگوی متفاوتی دارند. زمانی که مالک آمریکایی توبلرون بخشی از تولید این شکلات را از برن به اسلواکی منتقل کرد، طبق قوانین دیگر نتوانست از تصویر کوه ماترهورن روی بستهبندی خود استفاده کند، اما جایگزین کردن این کوه معروف با یک قله معمولیتر ظاهرا به فروش آنها ضربهای نزده است. در مقابل، برند مراقبت از پوست لوکس لاپری ریشههای سوئیسی خود را عمیقتر کرده است. مدیرعامل لاپری میگوید هویت سوئیسی چیزی فراتر از کشور مبدا ماست. این شرکت با وجود شوک تعرفهها، همچنان ساخت سوئیس باقی خواهد ماند، هرچند برچسبهای قیمتی خارقالعاده به این اقتصاد کمک میکند؛ ۵۰ میلیلیتر از کرم خاویار این برند با قیمت حدود ۶۵۰ فرانک سوئیس به فروش میرسد.
سوئیس در مواجهه با این فشارها تنها نیست؛ دولتها در سراسر اروپا و آمریکا روزبهروز بیشتر به تعرفه و یارانه برای تضمین تولید داخلی متوسل میشوند. اما صنعت سوئیس همچنان یکی از پیچیدهترین و متنوعترین پایگاههای صنعتی جهان را در اختیار دارد. اشتفان بروپاخر، مدیر انجمن صنایع سوئیس میگوید صنعت سوئیس آنقدر متنوع است که نمیتوان تنها چند بخش را برای پرداخت یارانه انتخاب کرد. توافق دیرینه در این کشور بر این اساس است که شرکتها رقابت بینالمللی را میپذیرند و دولت چارچوب تجارت و اقتصاد سالم را فراهم میکند.
حتی در شرایطی که تجارت جهانی در حال تکهتکه شدن است، برن به تازگی مذاکراتی را برای ارتقای توافقنامه تجارت آزاد خود با چین به پایان رسانده است که این توافق اجازه میدهد ۹۹.۸ درصد از صادرات فعلی سوئیس بدون تعرفه وارد چین شود، در حالی که این رقم امروز حدود نیمی از صادرات است. بروپاخر در این باره که رقابت یارانهای در سایر کشورها تا چه حد پایدار خواهد بود تردید دارد و میگوید باید ده سال دیگر ببینیم چه کسی پول دارد تا به پرداخت یارانه ادامه دهد. پاسخ او برای تولیدکنندگان سوئیسی این است که غیرقابلجایگزین باقی بمانند؛ محصولات و قطعاتی بسازند که مشتریان نتوانند به راحتی از جای دیگری تامین کنند. همهگیری کرونا این نکته را ثابت کرد؛ زمانی که آلمان و فرانسه ماسکهای محافظتی سوئیس را متوقف کردند، اروپا نیز متوجه شد که به تجهیزات تنفسی تخصصی سوئیس وابسته است. بروپاخر معتقد است این اتفاق نشانگر سطح حفاظتی است که یک کشور کوچک میتواند از طریق غیرقابلجایگزین بودن به دست آورد. او میگوید ما فعلا هنوز غیرقابلجایگزین هستیم و تخصص اصلی ما زنده ماندن است.
