مدیرعامل سازمان تامین اجتماعی، از توکن الکترونیک جدید رونمایی کرد
ابزارهای جدید تامین مالی
بحران مالی تامین اجتماعی، دیگر صرفا مساله کمبود نقدینگی نیست؛ شکاف فزاینده میان منابع و مصارف و سقوط نسبت پشتیبانی از حدود ۱۴ به ۳.۸ نفر، ضرورت اصلاح ساختار تامین مالی این سازمان را برجسته کرده است. در چنین شرایطی، توکن تامین اجتماعی موسوم به «تکو»، بهعنوان یکی از راهکارهای کوتاهمدت، با تبدیل مطالبات به ابزارهای اعتباری دیجیتال سررسیددار، طلبکاران سازمان را به بدهکاران آن متصل میکند. این سازوکار میتواند بدون نیاز به پرداخت نقدی در تمام زنجیره، مطالبات انباشته را به جریان بیندازد، سرمایه در گردش بخش درمان و تولید را افزایش دهد و بخشی از فشار نقدینگی سازمان را کاهش دهد؛ هرچند بهتنهایی نمیتواند ناترازیهای ساختاری را برطرف کند.
ناترازی تامین اجتماعی و ضرورت اصلاح ساختار
مصطفی سالاری، مدیرعامل سازمان تامین اجتماعی، در تشریح وضعیت مالی این سازمان، راهاندازی ابزارهای نوین تامین مالی از جمله توکن تامین اجتماعی را در چارچوب مساله بزرگتری به نام ناترازی ساختاری منابع و مصارف قرار داد. به گفته او، سازمان در سال جاری ماهانه حدود ۲۰۰ تا ۲۱۵ هزارمیلیارد تومان هزینه دارد، درحالیکه وصول حق بیمه از کارفرمایان در خوشبینانهترین حالت حدود ۱۸۰ هزارمیلیارد تومان در ماه خواهد بود. بنابراین حتی در شرایط نسبتا مساعد، سازمان با شکاف قابل توجهی در ماه میان منابع و مصارف خود مواجه است که باید از مسیرهایی مانند وصول مطالبات از دولت، واگذاری سهام و داراییهای دولت بابت رد دیون و سود سهام جبران شود.
سالاری تاکید کرد که این ناترازی در شرایطی رخ میدهد که اقتصاد با فشار مواجه است و همزمان درآمد کارفرمایان، بیمهشدگان و منابع سازمان کاهش مییابد، درحالیکه انتظار از تامین اجتماعی برای پرداخت مستمری و ارائه خدمات درمانی نهتنها کاهش نمییابد، بلکه در چنین شرایطی اهمیت بیشتری پیدا میکند. در نتیجه، سازمان ناگزیر است علاوه بر اصلاح مدیریت منابع و مصارف، روشهای جدید و متنوعی برای تامین مالی پیدا کند.
ابعاد این مساله در سمت بدهی و مطالبات نیز قابل مشاهده است. بر اساس توضیحات سالاری، سازمان در بخش درمان ماهانه بیش از ۲۰ تا ۲۵ هزارمیلیارد تومان بدهی جاری ایجاد میکند و مجموع بدهیهای آن به مراکز درمانی، بازار دارو، تجهیزات و اقلام پزشکی حدود ۱۲۰ هزارمیلیارد تومان برآورد شده است؛ در کنار آن، بیش از ۲۴۰ هزارمیلیارد تومان دیگر نیز در ظرفیت تولید سالانه بدهیها قرار دارد. در طرف مقابل، سازمان حدود ۱۰۰ هزارمیلیارد تومان مطالبات بیمهای از کارفرمایان دارد و حدود ۱۰۰ هزارمیلیارد تومان دیگر نیز در حال رسیدگی و نهاییشدن است. به این ترتیب، همزمان با وجود حجم بالای مطالبات، سازمان با حجم قابلتوجهی از بدهیهای انباشته نیز روبهروست.
سالاری این وضعیت را در کنار افت شدید نسبت پشتیبانی سازمان قرار داد. به گفته او، حدود ۲۰ سال پیش به ازای هر مستمریبگیر نزدیک به ۱۴ تا ۱۵ نفر بیمهپرداز وجود داشت، اما این نسبت اکنون به حدود ۳.۸ نفر بیمهپرداز به ازای هر مستمریبگیر رسیده است. او هشدار داد که بدون اصلاحات اساسی، در آینده بار مالی بیشتری بر دوش دولت قرار خواهد گرفت و دولت ممکن است ناچار شود در مقیاس بسیار بزرگ، منابعی را برای تامین تعهدات سازمان اختصاص دهد؛ وضعیتی که از نگاه او میتواند پیامدهای تورمی نیز داشته باشد.
در این چارچوب، توکن قرار نیست ریشه ناترازی صندوق را برطرف کند. خود سالاری نیز آن را یکی از راهکارهای کوتاهمدتی معرفی کرد که میتواند بخشی از مشکلات را کاهش دهد. کارکرد اصلی توکن در اینجا، استفاده از حجم بالای مطالبات و بدهیهای متقابل برای کاهش فشار نقدینگی و سرعتبخشیدن به تسویه تعهدات است. به بیان دیگر، سازمان به جای اینکه برای پرداخت همه مطالبات منتظر نقدینگی بماند، میتواند از یک ابزار اعتباری استفاده کند که طلبکار آن را دریافت و در زنجیره اقتصادی مورد استفاده قرار دهد.
سازوکار توکن تامین اجتماعی
منطق اصلی طرح، بر وجود همزمان سه گروه استوار است: طلبکاران سازمان، بدهکاران سازمان و واسطهها یا تسهیلگران. سازمان از یک سو به بیمارستانها، داروخانهها، پیمانکاران و سایر ارائهدهندگان کالا و خدمات بدهکار است و از سوی دیگر از کارفرمایان و بیمهپردازانی که حق بیمه خود را پرداخت نکردهاند، طلب دارد. «تکو»، توکن تامین اجتماعی» تلاش میکند این دو سوی ترازنامه را به یکدیگر متصل کند.
برای مثال، سازمان میتواند به جای پرداخت نقدی یک طلب ۱۰۰میلیارد تومانی به طلبکار، توکنی با ارزش اسمی ۱۰۰میلیارد تومان و سررسید یکساله در اختیار او قرار دهد. طلبکار میتواند این توکن را تا سررسید نگه دارد، اما الزاما مجبور نیست منتظر بماند. او میتواند آن را با تخفیف به فرد یا شرکتی که به تامین اجتماعی بدهکار است منتقل کند. در نمونهای که سالاری توضیح داد، بدهکار میتواند توکن را با تخفیف دریافت کند و با استفاده از ارزش اسمی آن، بدهی بیمهای خود را تسویه کند. بنابراین طلبکار زودتر به ارزش نقدی طلب خود نزدیک میشود و بدهکار نیز در ازای خرید توکن با تخفیف، امکان تسویه بدهی خود را به دست میآورد.
در این میان، تسهیلگران میتوانند نقش واسطه را ایفا کنند و میان طلبکار و بدهکار قرار گیرند. همچنین کاربرد توکن صرفا به تسویه مستقیم بدهی بیمهای محدود نیست. طلبکار میتواند از آن برای خرید مواد اولیه، دارو، تجهیزات پزشکی و سایر نیازهای مرتبط با فعالیت خود استفاده کند. بنابراین توکن میتواند در طول زنجیره تولید و خدمات حرکت کند و بخشی از سرمایه در گردش بنگاههایی را که به دلیل انباشت مطالبات از سازمان با کمبود نقدینگی مواجه شدهاند، آزاد کند.
از منظر سازمان تامین اجتماعی نیز این سازوکار به معنای ایجاد یک چرخه بسته میان بدهی و طلب است: سازمان به طلبکار خود توکن میدهد؛ طلبکار میتواند آن را با تخفیف به بدهکار سازمان منتقل کند؛ بدهکار نیز با استفاده از توکن، بدهی بیمهای خود را تسویه میکند و در نهایت توکن به سازمان بازمیگردد. در این فرآیند، بدون اینکه در تمام مراحل نیاز به پرداخت نقدی وجود داشته باشد، بخشی از مطالبات و بدهیهای متقابل تسویه میشود. به گفته سالاری، تضمین بازپرداخت توکن در سررسید با بانکهایی خواهد بود در این راستا اعلام همکاری کردهاند.
از این منظر، «تکو» میتواند سه اثر فوری داشته باشد؛ تسریع پرداخت مطالبات مراکز درمانی و پیمانکاران، آزادسازی سرمایه در گردش بخشهایی که طلبشان از سازمان انباشته شده و کاهش فشار نقدینگی بر تامین اجتماعی. با این حال، سالاری تاکید کرد که این ابزار بهتنهایی ناترازی ساختاری سازمان را حل نمیکند و اصلاحات گستردهتر، از جمله مجموعهای از مصوبات قانونی، همچنان ضروری است. او کاهش نسبت پشتیبانی را نشانهای از مساله ساختاری دانست و تاکید کرد که ابزارهایی مانند توکن باید در کنار اصلاحات بنیادی، برای جلوگیری از تشدید ناترازی مورد استفاده قرار گیرند.
