از تفاهم تهران و مسقط تا فشار بر ذخایر دفاعی آمریکا؛ معادله جدید در آبراه راهبردی خلیجفارس
نبرد بر سر قواعد هرمز
در همین راستا، روز گذشته حسن قشقاوی، سخنگوی کمیسیون امنیت ملی مجلس، از مشخص شدن چارچوب کلی تفاهم میان تهران و مسقط خبر داد و تاکید کرد که در سطوح بالاتر باید نظر نهایی داده شود. وی با اشاره به اینکه هم برای توافق نهایی و هم برای بیانیه مشترکی که خیلی از خطوط کلی را روشن میکند باید منتظر باشیم، افزود: «به زودی متن نهایی و جزئیات بیان میشود.»
اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه، عصر چهارشنبه اعلام کرده بود که بیانیه مشترک ایران و عمان در مرحله تدوین نهایی قرار دارد. در عین حال، شبکه الجزیره به نقل از محمدصالح صدقیان، مدیر مرکز عربی مطالعات ایران، گزارش داد که مذاکرات میان ایران و عمان به تفاهمی درباره تنظیم تردد دریایی در تنگه هرمز بر مبنای قواعد حقوق بینالملل منجر شده است. بنا بر این گزارش، تهران با درخواست عمان مبنی بر ضرورت انطباق توافق با قواعد و موازین بینالمللی موافقت کرده است. الجزیره در ادامه گزارش خود افزود که ایران در مقابل بر ممانعت از عبور شناورهای نظامی آمریکا از آبهای سرزمینی خود تاکید دارد و این موضوع را بخشی از ترتیبات مورد نظر برای تقویت امنیت تنگه هرمز میداند.
شبکه سیانان هم در تحلیلی نوشت که مذاکرات درباره تنگه هرمز به سمت توافق پیش میرود، اما چارچوب توافق در حال شکلگیری با اهداف اولیه آمریکا فاصله زیادی دارد. به نوشته این گزارش، ایران تلاش میکند دستاوردهای جنگ را به یک امتیاز سیاسی و حقوقی دائمی تبدیل کند؛ موضوعی که واشنگتن همواره با آن مخالفت کرده است. همزمان، یک منبع عالیرتبه نیز روز پنجشنبه در گفتوگو با شبکههای «العربیه» و «الحدث» از دستیابی ایران و عمان به تفاهم بر سر خطوط کلی توافق مربوط به بازگشایی تنگه هرمز خبر داد. به گفته این منبع، احتمال دارد توافق طی روزهای آینده بهطور رسمی اعلام شود؛ هرچند نهایی شدن آن همچنان منوط به تایید شورای عالی امنیت ملی ایران است.
در همین حال خبرگزاری فارس روز پنجشنبه به نقل از یک منبع مطلع در وزارت خارجه از جزئیات فنی مذاکرات ایران و عمان در چارچوب ترتیبات ایرانی برای گذر کشتیها از تنگه هرمز پرده برداشت. به گفته این منبع، چارچوب مذاکرات ایران و عمان در زمینه تنگه هرمز برای پیادهسازی عملی ترتیبات ایرانی برای گذر کشتیها از تنگه هرمز است. این مقام مسوول گفت:« طبق کلیات مطرح شده، بناست در یک مدت مشخص ورودی به تنگه هرمز از طریق کریدور شمالی تنگه هرمز در نزدیکی ساحل ایران انجام شود و خروجی کشتیها از کریدور جنوبی نزدیک به ساحل عمان باشد.»
ادعای ترامپ و پاسخ قالیباف
همچنین دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در تازهترین واکنش خود به موضوع توافق احتمالی بر سر تنگه هرمز، در پاسخ به این پرسش که آیا توافقی برای بازگشایی تنگه حاصل شده است، گفت: «نمیخواهم بگویم که توافقی حاصل شده، اما در حال حاضر تنگه تا حدی باز است. ما کنترل تنگه را در اختیار داریم.» او در ادامه مدعی شد: «فکر میکنم این جنگ خیلی زود پایان پیدا کند. به نظرم آنها دیگر نمیتوانند مدت زیادی به این وضعیت ادامه دهند.» ترامپ همچنین، مانند اظهارات پیشین خود، بار دیگر بر نقش مستقیمش در مذاکرات با ایران تاکید کرد و گفت: «من شخصا در مذاکرات با ایران درگیر هستم. اوضاع خوب پیش میرود. ممکن است بهزودی به یک توافق برسیم.» رئیسجمهور آمریکا پیشتر نیز ادعاهای خود درباره تمایل ایران به توافق را تکرار کرده بود. صفحه «کلش ریپورت» در شبکه اجتماعی ایکس به نقل از ترامپ در یک مصاحبه جدید نوشت: «آنها میخواهند توافق کنند؛ واضح است که آنها نمیخواهند مورد هدف قرار بگیرند. آنها میخواهند توافق کنند. پس خواهیم دید چه میشود.»
این اظهارات با واکنش محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، مواجه شد. قالیباف با رد این ادعاها، رویکرد دولت آمریکا را «دیپلماسی نمایشی» توصیف کرد و تاکید کرد که این رویکرد شکست خورده است. او در واکنش به اظهارات ترامپ در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «حمله بزرگی تو راهه… صبر کنید، بیخیال، اونها میخوان مذاکره کنن.» رئیس مجلس در ادامه افزود: «این حرفها چیزی جز یک دیپلماسی نمایشی تکراری نیست. استفاده از قلدری، وعدههای عملنشده و اخبار جعلی بهعنوان اهرم فشار برای مذاکره، یک استراتژی شکستخورده است؛ واقعیتها را بپذیرید و به تعهداتتان عمل کنید. ما به نمایشهای بیشتر نیازی نداریم.»
رایزنیها درباره هرمز
در این بین رایزنیهای دیپلماتیک بین کشورهای مختلف درباره تنگه هرمز در جریان است. طاهر اندرابی، سخنگوی وزارت امور خارجه پاکستان، با تاکید بر ادامه رایزنیهای دیپلماتیک اسلامآباد با کشورهای مختلف درباره بحران خاورمیانه و وضعیت تنگه هرمز گفت که تلاشها برای دستیابی به راهحلی جامع و پایدار در این زمینه ادامه دارد. وی افزود که شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، به همراه عاصم منیر، رئیس ستاد ارتش، و محمد اسحاق دار، وزیر امور خارجه، از ۶ تا ۸ اوت به عربستان سعودی سفر خواهد کرد. همچنین تامی پیگوت، سخنگوی وزارت امور خارجه ایالات متحده شامگاه چهارشنبه اعلام کرد که در دیدار مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا با اد میلیبند، وزیر امور خارجه بریتانیا، طرفین درباره تعهد مشترکشان به حملونقل امن در تنگه هرمز و برنامه هستهای ایران گفتوگو و رایزنی کردند.
ذخایر دفاعی آمریکا زیر فشار جنگ
از سوی دیگر گزارشهای منتشرشده از سوی رسانههای آمریکایی درباره کاهش ذخایر مهمات و سامانههای دفاعی ایالات متحده، در شرایطی توجهها را به خود جلب کرده که واشنگتن و تهران همچنان درگیر تنش و رایزنی درباره پایان درگیری هستند. روزنامه «والاستریت ژورنال» به نقل از مقامها و مشاوران آمریکایی گزارش داده است که دونالد ترامپ در گفتوگوهای خصوصی خود از انتشار گزارشها درباره وضعیت ذخایر مهمات ابراز نارضایتی کرده و معتقد است چنین اطلاعاتی میتواند به ایران جسارت بیشتری بدهد و موضع آمریکا را در مذاکرات تضعیف کند.
بر اساس این گزارش، ترامپ که پیشتر نیز از مشکلات مربوط به سطح ذخایر مهمات مطلع بوده، از افشای این اطلاعات در مقطع کنونی، یعنی زمانی که تلاش دارد آمریکا را در موضعی قدرتمند نشان دهد، خشمگین شده است. او حتی برای گفتوگو درباره وضعیت ذخایر مهمات پنتاگون با معاون وزیر دفاع تماس گرفته است. کاخ سفید در واکنش، ضمن تاکید بر قدرت نظامی آمریکا، گزارشهای منتشرشده را کماهمیت جلوه داده و هشدار داده است که افشای اطلاعات محرمانه نظامی باید با پیگرد قانونی مواجه شود.
در همین حال، شبکه «سیانان» به نقل از مقامهای آمریکایی گزارش داده که ارتش این کشور حدود ۸۰ درصد از موشکهای رهگیر سامانه تاد و نزدیک به نیمی از ذخایر موشکهای رهگیر پاتریوت را در جریان جنگ مصرف کرده است. این شبکه همچنین از کاهش شدید ذخایر سامانههای اصلی دفاع هوایی آمریکا و نگرانی برخی متحدان واشنگتن در خلیج فارس درباره توان مقابله با حملات احتمالی ایران خبر داده است. سیانان نوشت که ترامپ ماهها از مشکلات مربوط به موجودی مهمات آگاه بوده، اما از افشای این اطلاعات در مرحلهای حساس از درگیری ابراز خشم کرده است؛ در زمانی که او به دنبال ظاهر شدن در موضعی قوی است.
این گزارشها میتواند یکی از عوامل موثر در تاکید واشنگتن بر ادامه مسیر دیپلماسی باشد. کاهش ذخایر دفاعی، در کنار هزینههای بالای یک درگیری طولانی، میتواند دست آمریکا را برای تداوم جنگ محدود کند. از این منظر، اصرار ترامپ بر ادامه مذاکرات با ایران را میتوان بخشی از تلاش برای جلوگیری از ورود آمریکا به جنگی فرسایشی و پرهزینه دانست؛ جنگی که در صورت طولانی شدن، فشار بیشتری بر ظرفیتهای نظامی آمریکا وارد خواهد کرد. با این حال، ترامپ روز جمعه بار دیگر مدعی شد که آمریکا از نظر ذخایر و تامین مهمات در «وضعیت بسیار خوبی» قرار دارد.
تردد محتاطانه در هرمز
در نهایت باید در نظر داشت که تردد کشتیها در تنگه هرمز همچنان با محدودیت و احتیاط جدی همراه است. بر اساس دادههای شرکت ردیابی کشتیرانی کپلر که رویترز به آن استناد کرده، تنها ۶ نفتکش حامل نفت خام طی این هفته از تنگه هرمز خارج شدهاند. در مقابل، شمار کشتیهایی که تاکنون وارد این آبراه شدهاند به ۲۱ فروند رسیده که بیشتر آنها از مسیر ایران عبور کردهاند.
همزمان، تحولات در مسیرهای جایگزین حملونقل دریایی نیز افزایش تردد را نشان میدهد. بر اساس دادههای کپلر، ۲۶ کشتی روز پنجشنبه از تنگه بابالمندب در دریای سرخ عبور کردند که ۱۹ فروند بیشتر از روز پیش از آن است. در همین حال، رویترز به نقل از منابع فعال در صنعت کشتیرانی گزارش داده است که شماری از شرکتهای پالایشی چین و هند در روزهای اخیر برای رزرو نفتکش جهت ورود به تنگه هرمز و بارگیری نفت خام از پایانه بصره عراق تلاش کردهاند. جذابیت این محمولهها عمدتا به تخفیفهای قابلتوجه نفت مربوط میشود. با این حال، تاکنون هیچ نفتکشی برای این مسیر رزرو نشده است؛ زیرا مالکان کشتیها همچنان درباره امنیت و ریسک تردد از تنگه هرمز تردید دارند. این وضعیت نشان میدهد که با وجود جذابیت اقتصادی نفت ارزانتر، نگرانیهای امنیتی همچنان مهمترین مانع بازگشت جریان عادی کشتیرانی در این آبراه راهبردی است.
