پکن؛ منجی بازار سوخت

این اقدام در شرایطی صورت می‌گیرد که طی جنگ اخیر، اختلال در صادرات نفت و فرآورده‌های نفتی از خلیج‌فارس، کاهش تردد نفتکش‌ها از تنگه هرمز و محدودیت‌های لجستیک، ذخایر فرآورده‌های نفتی بسیاری از کشورها را کاهش و حاشیه سود پالایشگاه‌ها را به بالاترین سطوح چند سال اخیر رساند. همزمان، محدود بودن صادرات سوخت چین نیز به تشدید کمبود عرضه در بازار آسیا و حتی اروپا دامن زد و قیمت بنزین و گازوئیل را تحت فشار صعودی قرار داد.

اکنون افزایش دوباره سهمیه‌های صادراتی چین، آن هم در شرایطی که بسیاری از پالایشگاه‌های این کشور تولید خود را افزایش می‌دهند، می‌تواند نشانه آغاز مرحله‌ای تازه در موازنه بازار فرآورده‌های نفتی باشد؛ مرحله‌ای که در آن پکن نه‌تنها به‌دنبال بهره‌برداری از حاشیه سود بالای پالایش است، بلکه می‌کوشد با افزایش حضور در بازارهای صادراتی، نقش پررنگ‌تری در تعیین مسیر قیمت‌ها و جبران بخشی از کمبود عرضه جهانی ایفا کند. بسیاری از تحلیلگران معتقدند تصمیم اخیر چین می‌تواند تا حدودی از فشار وارد بر بازار فرآورده‌های نفتی بکاهد؛ هرچند تداوم تنش‌های خاورمیانه و شکنندگی مسیرهای حمل‌ونقل دریایی همچنان اجازه نخواهد داد بازار به‌سرعت به شرایط پیش از جنگ بازگردد.

تعیین‌کننده اصلی قیمت

برخلاف تصور عمومی، تعیین‌کننده اصلی قیمت انرژی تنها نفت خام نیست. آنچه مصرف‌کننده نهایی با آن مواجه می‌شود، قیمت بنزین، گازوئیل، سوخت هواپیما و سایر فرآورده‌های پالایشی است. از این رو، ظرفیت پالایش و حجم صادرات فرآورده‌ها گاهی حتی بیش از میزان تولید نفت خام بر بازار اثر می‌گذارد. چین طی سال‌های اخیر به یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان فرآورده‌های نفتی آسیا تبدیل شده است. دولت این کشور از طریق نظام سهمیه‌بندی، میزان صادرات پالایشگاه‌ها را کنترل می‌کند و هرگونه افزایش یا کاهش این سهمیه‌ها به سرعت بر بازارهای آسیایی و حتی جهانی اثر می‌گذارد. در ماه‌های گذشته، همزمان با تشدید تنش‌های ژئوپلیتیک، پکن با محدود نگه داشتن سهمیه صادرات، عرضه سوخت را کاهش داد؛ اقدامی که در کنار اختلال صادرات خاورمیانه، بازار فرآورده‌ها را با کمبود روبه‌رو کرد.

اکنون افزایش سهمیه صادرات برای دومین ماه متوالی نشان می‌دهد دولت چین ارزیابی تازه‌ای از وضعیت بازار دارد و احتمالا کاهش ریسک اختلال عرضه را پیش‌بینی می‌کند. همزمان با افزایش سهمیه صادرات، انتظار می‌رود نرخ بهره‌برداری پالایشگاه‌های چین نیز افزایش یابد. این موضوع به معنای خرید نفت خام بیشتر، افزایش تولید بنزین و گازوئیل و در نهایت تزریق حجم بیشتری از فرآورده‌ها به بازار جهانی است. در واقع، اگر صادرات افزایش یابد، اما تولید ثابت بماند، اثر آن محدود خواهد بود؛ اما رشد همزمان تولید و صادرات می‌تواند توازن بازار فرآورده‌ها را تغییر دهد. این تحول برای کشورهای واردکننده سوخت در آسیا اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا طی ماه‌های اخیر بسیاری از آنها با افزایش هزینه واردات و محدودیت عرضه مواجه بودند.

عدم خروج بازار از بحران

با وجود این سیگنال مثبت، تحلیلگران معتقدند بازار هنوز به شرایط عادی بازنگشته است. عبور نفتکش‌ها از تنگه هرمز همچنان کمتر از سطح پیش از جنگ است و بخشی از صادرات کشورهای حاشیه خلیج‌فارس هنوز به مسیرهای جایگزین منتقل می‌شود. همچنین ناامنی در دریای سرخ و باب‌المندب همچنان هزینه حمل‌ونقل دریایی را بالا نگه داشته است. از سوی دیگر، ذخایر جهانی فرآورده‌های نفتی هنوز پایین‌تر از میانگین تاریخی قرار دارد و بسیاری از پالایشگاه‌ها در اروپا و آمریکا نیز برنامه‌های تعمیرات دوره‌ای را در پیش دارند؛ موضوعی که می‌تواند مانع کاهش سریع قیمت‌ها شود.

پیام پکن به بازار

این تصمیم نشان می‌دهد چین تلاش دارد با افزایش عرضه فرآورده‌های نفتی، بخشی از کمبود ایجادشده در بازار جهانی را جبران کند و از تبدیل شدن بحران عرضه سوخت به عاملی برای بی‌ثباتی بیشتر اقتصاد و تجارت منطقه جلوگیری کند. این تصمیم همچنین نشان می‌دهد رقابت میان کشورهای صادرکننده انرژی دیگر تنها بر سر تولید نفت خام نیست، بلکه بازار فرآورده‌های پالایشی نیز به یکی از مهم‌ترین میدان‌های رقابت تبدیل شده است؛ بازاری که ارزش افزوده بالاتر، حاشیه سود بیشتر و نقش تعیین‌کننده‌تری در امنیت انرژی جهان دارد.

در کوتاه‌مدت، افزایش صادرات چین می‌تواند بخشی از فشار بر قیمت بنزین و گازوئیل را کاهش دهد و تا حدودی از حاشیه سود بی‌سابقه پالایشگاه‌ها بکاهد. با این حال، این اقدام الزاما به معنای افت شدید قیمت نفت خام نیست؛ زیرا افزایش فعالیت پالایشگاه‌های چین به خرید بیشتر نفت خام نیز منجر خواهد شد و بخشی از این افزایش عرضه فرآورده را خنثی می‌کند. به همین دلیل، انتظار می‌رود اثر اصلی این سیاست بیش از آنکه بر بازار نفت خام باشد، در بازار فرآورده‌های نفتی نمایان شود؛ بازاری که طی ماه‌های اخیر بیشترین آسیب را از جنگ، اختلال حمل‌ونقل دریایی و کاهش صادرات متحمل شده است.

در مجموع، تصمیم تازه پکن را باید یکی از مهم‌ترین تحولات بازار انرژی در روزهای اخیر دانست؛ تحولی که نشان می‌دهد پس از ماه‌ها تمرکز بر ریسک‌های ژئوپلیتیک و کمبود عرضه، اکنون یکی از بزرگ‌ترین پالایشگران جهان در تلاش است نقش فعال‌تری در متعادل کردن بازار ایفا کند. اگر این روند در ماه‌های آینده ادامه یابد، چین می‌تواند به یکی از عوامل اصلی کاهش فشار بر بازار جهانی سوخت تبدیل شود؛ هرچند تا زمانی که مسیرهای راهبردی انتقال انرژی، به‌ویژه تنگه هرمز و باب‌المندب، به ثبات کامل نرسند، بازار همچنان با ریسک‌های قابل‌توجهی روبه‌رو خواهد بود.