تغییر اقلیم و ناترازی انرژی، هزینه سالها بیتوجهی به توسعه زیرساختها را آشکار کرده است
برقآبی پشت سد سرمایه
در شرایطی که بحران ناترازی برق بیش از هر زمان دیگری بر شبکه انرژی کشور سایه انداخته، نیروگاههای برقآبی نیز دیگر نمیتوانند مانند گذشته نقش ضربهگیر کمبود تولید را ایفا کنند. کاهش بارندگی در سالهای اخیر، افت ذخایر آبی سدها و تشدید آثار تغییر اقلیم، ظرفیت تولید این نیروگاهها را به شدت تحت تاثیر قرار داده است. هرچند بارشهای سال آبی جاری تا حدودی شرایط را نسبت به سال گذشته بهبود بخشیده است.
دو روز گذشته سخنگوی صنعت آب کشور اعلام کرد که ۱۲ استان کشور دچار تنش آبی هستند و حدود ۳۵میلیون نفر در معرض کمبارشی قرار دارد. به گفته وی درصد پرشدگی سدهای کشور در حال حاضر حدود ۶۳ درصد است و حجم آب موجود در مخازن به حدود 32.5میلیارد مترمکعب میرسد. کارشناسان معتقدند چالش اصلی صنعت برقآبی تنها کمبود آب نیست، بلکه سالها کمبود سرمایهگذاری در توسعه این نیروگاهها موجب شده سهم آنها در سبد تولید برق کشور کمتر از ظرفیت واقعی باقی بماند. حتی گسترش نیروگاههای خورشیدی نیز بدون توسعه همزمان برقآبی، میتواند در آینده پایداری شبکه را با محدودیت مواجه کند.
ضرورت افزایش ظرفیت نیروگاههای برقآبی
در این رابطه علی حاجیمرادی، مدیر اجرایی فدراسیون صنعت آب ایران به «دنیای اقتصاد» گفت: اگرچه نیروگاههای برقآبی حدود ۱۵ درصد از ظرفیت نصبشده نیروگاهی کشور را تشکیل میدهند، اما نقش اصلی آنها تامین برق در ساعات اوج مصرف است. کاهش یا افزایش تولید برقآبی بیش از هر چیز به وضعیت بارندگی و میزان ذخایر سدها وابسته است، اما در بلندمدت، مهمترین چالش این بخش، کمبود سرمایهگذاری در توسعه نیروگاههای جدید است. در حال حاضر بر اساس آخرین آمار موجود، ظرفیت نصبشده نیروگاههای کشور به حدود ۹۰ هزار مگاوات رسیده که از این میزان نزدیک به ۱۲ هزار مگاوات مربوط به نیروگاههای برقآبی است.
وی با تاکید بر اینکه نباید ظرفیت نصبشده را با میزان تولید سالانه برق اشتباه گرفت، گفت: فلسفه احداث نیروگاههای برقآبی در سراسر دنیا با نیروگاههای حرارتی تفاوت دارد. این نیروگاهها اساسا برای پاسخگویی به اوج مصرف برق طراحی میشوند و قرار نیست در تمام ساعات شبانهروز یا در تمام طول سال با حداکثر ظرفیت فعالیت کنند. در زمانهایی که مصرف برق به اوج میرسد، نیروگاههای برقآبی به سرعت وارد مدار میشوند و پس از کاهش بار شبکه، تولید آنها نیز کاهش پیدا میکند؛ بنابراین سهم ۱۵ درصدی ظرفیت نصبشده به این معنا نیست که همین نسبت در کل تولید برق سالانه کشور نیز تکرار شود. مدیر اجرایی فدراسیون صنعت آب ایران افزود: از نظر تولید انرژی، نیروگاههای برقآبی بسته به شرایط اقلیمی و میزان بارندگی هر سال، معمولا بین 5 تا ۱۰ درصد برق مورد نیاز کشور را تامین میکنند. این دامنه تغییرات کاملا طبیعی است، زیرا تولید برقآبی مستقیما به حجم آب قابل استفاده در مخازن سدها وابسته است.
چشمانداز سهم برقآبیها
علی حاجیمرادی، با اشاره به تفاوت عملکرد نیروگاههای برقآبی در دو سال اخیر گفت: در سال آبی گذشته به دلیل کاهش بارندگی و محدود بودن ذخایر آبی سدها، سهم برقآبی در تامین انرژی کشور به حدود 5 درصد رسید و امکان بهرهبرداری کامل از ظرفیت نصبشده وجود نداشت، زیرا آب کافی برای تولید بیشتر در اختیار نیروگاهها نبود. اما در سال آبی جاری، به دلیل بارشهای مناسبتر و افزایش ذخایر برخی حوضههای آبریز، بهویژه در سدهای زنجیره کارون، شرایط تولید برقآبی نسبت به سال گذشته به مراتب بهتر شده است. وی درباره تاثیر این افزایش تولید بر وضعیت خاموشیها نیز اظهار کرد: نباید تصور کرد که نیروگاههای برقآبی به تنهایی قادر به حل مشکل ناترازی برق کشور هستند. سهم آنها از کل ظرفیت تولید برق محدود است و اساسا ناترازی فعلی شبکه با اتکا به این بخش قابل جبران نیست. البته اگر طی سالهای گذشته سرمایهگذاری بیشتری در توسعه نیروگاههای برقآبی انجام شده بود، امروز سهم این نیروگاهها از ظرفیت تولید برق کشور بسیار بیشتر بود و طبیعتا نقش موثرتری در کاهش ناترازی ایفا میکردند.
مدیر اجرایی فدراسیون صنعت آب ایران تصریح کرد: یکی از عوامل موثر در کاهش خاموشیهای امسال نسبت به سال گذشته، افزایش بارندگی و رشد تولید برقآبی است، هرچند این تنها عامل نیست. بر اساس آمار موجود، میزان تولید انرژی برقآبی در سال جاری نسبت به مدت مشابه سال گذشته حدود ۵۰ درصد افزایش یافته است؛ یعنی نیروگاههای برقآبی اکنون حدود یک و نیم برابر سال گذشته برق تولید میکنند، اما این افزایش در همان سهم محدود برقآبی معنا پیدا میکند و به تنهایی قادر به جبران کل کمبود تولید برق کشور نیست. وی درباره نقش عواملی مانند فرسودگی تجهیزات، رسوبگذاری مخازن یا راندمان نیروگاهها در کاهش تولید برقآبی گفت: بدون تردید این عوامل بر عملکرد نیروگاهها اثرگذار هستند. موضوعاتی مانند بازسازی تجهیزات، تعمیرات اساسی، بهبود راندمان توربینها، وضعیت سدها و حتی رسوبگذاری مخازن میتوانند بر میزان تولید برق اثر بگذارند، اما سهم این عوامل در مقایسه با کمبود سرمایهگذاری در توسعه ظرفیتهای جدید بسیار محدودتر است.
نیاز به سرمایهگذاری ۱۵میلیارد دلاری
وی با اشاره به ظرفیتهای توسعه این صنعت گفت: مطالعات انجامشده نشان میدهد ظرفیت نصبشده برقآبی کشور که اکنون حدود ۱۲ هزار مگاوات است، قابلیت افزایش تا حدود ۲۶ هزار مگاوات را دارد. به عبارت دیگر، امکان بیش از دو برابر شدن ظرفیت موجود از طریق اجرای طرحهای جدید وجود دارد، اما تحقق این هدف مستلزم سرمایهگذاری گسترده است. برآوردها نشان میدهد برای دستیابی به این ظرفیت، حدود ۱۵میلیارد دلار سرمایهگذاری نیاز است؛ رقمی که تامین آن از محل منابع بودجهای دولت عملا امکانپذیر نیست و بدون جذب سرمایهگذاریهای جدید نمیتوان چنین پروژههایی را اجرا کرد.
علی حاجیمرادی درباره احتمال تعارض میان تولید برق و تامین آب کشاورزی نیز اظهار کرد: در ایران به دلیل اینکه تامین انرژیبر پایه دو حامل اصلی برق و گاز انجام میشود، الگوی مصرف با بسیاری از کشورهای دنیا تفاوت دارد. در فصل سرد، بخش عمده نیاز انرژی از طریق گاز تامین میشود، اما در تابستان بار اصلی بر دوش شبکه برق قرار میگیرد. از سوی دیگر، اوج نیاز آبی بخش کشاورزی نیز در همین فصل است. وی افزود: در بسیاری از حوضههای آبریز، بهویژه در زنجیره سدهای کارون، زمان نیاز کشاورزی و زمان تولید برقآبی تا حد زیادی با یکدیگر همسو هستند و همین موضوع موجب شده در شرایط عادی تعارض جدی میان این دو بخش ایجاد نشود. به عبارت دیگر، آبی که برای مصارف کشاورزی در پاییندست رهاسازی میشود، پیش از خروج از سدها برای تولید برق نیز مورد استفاده قرار میگیرد.
آینده برقآبی کشور
مدیر اجرایی فدراسیون صنعت آب ایران درباره چشمانداز پنج سال آینده برقآبی کشور نیز گفت: نخستین مساله این است که صنعت برق ایران به طور همزمان به سرمایهگذاری در نیروگاههای حرارتی، تجدیدپذیر و برقآبی نیاز دارد. اما از آنجا که احداث نیروگاههای برقآبی نسبت به نیروگاههای حرارتی یا خورشیدی زمان بسیار بیشتری نیاز دارد، معمولا سرمایهگذاران و حتی دولت تمایل بیشتری به اجرای پروژههایی دارند که زودتر به بهرهبرداری برسند. همین موضوع موجب شده طی سالهای اخیر سرمایهگذاری در بخش برقآبی نسبت به سایر فناوریها کمتر باشد، درحالیکه این بخش همچنان یکی از ارکان اصلی پایداری شبکه برق محسوب میشود.
حاجیمرادی ادامه داد: از سوی دیگر، تغییر اقلیم نیز واقعیتی است که آثار آن به تدریج در حال نمایان شدن است. به جز چند سال استثنایی که امکان بهرهبرداری حداکثری از ظرفیت نیروگاههای برقآبی فراهم بوده، در بسیاری از سالها میزان تولید این نیروگاهها روندی کاهشی داشته و با تداوم تنش آبی، احتمال استمرار این روند نیز وجود دارد. وی با بیان اینکه توسعه انرژیهای تجدیدپذیر بدون توسعه برقآبی با محدودیت روبهرو خواهد شد، گفت: نیروگاههای خورشیدی و بادی به دلیل وابستگی به شرایط جوی، تولید یکنواخت و قابل برنامهریزی ندارند. برای مثال، عبور یک توده ابر از آسمان میتواند در مدت کوتاهی تولید نیروگاه خورشیدی را به شدت کاهش دهد. در چنین شرایطی، شبکه برق به نیروگاههایی نیاز دارد که بتوانند به سرعت وارد مدار شوند و افت تولید را جبران کنند و این دقیقا همان نقشی است که نیروگاههای برقآبی ایفا میکنند. به همین خاطر در افق بلند مدت باید به عنوان یکی از الزامات توسعه صنعت برق مورد توجه سیاستگذاران قرار گیرد.
