شوک «النینو» به تقاضای برق
به گزارش آژانس بینالمللی انرژی، با فراگیرتر شدن گرمای شدید، نگرش مصرفکنندگان نسبت به تجهیزات سرمایشی نیز تغییر کرده است و تعداد بیشتری از خانوارها خرید نخستین دستگاه تهویه مطبوع را در دستور کار قرار میدهند. کاهش قیمت این تجهیزات و انباشت موجودی در زنجیره تامین نیز موانع خرید را کاهش داده و انتظار میرود در سالهای آینده رکورد تازهای در فروش کولرهای گازی به ثبت برسد.
بحران انرژی، چالش جدید دولتها
افزایش تقاضا برای سرمایش در حالی رخ میدهد که جهان همچنان با تبعات بحران انرژی دستوپنجه نرم میکند؛ بحرانی که حدود ۲۰ درصد تجارت دریایی نفت و گاز جهان را تحت تاثیر قرار داد و به جهش قیمت انرژی در بسیاری از کشورها منجر شده است. همزمان، نگرانی درباره تامین گاز طبیعی برای تولید برق در روزهای اوج مصرف و فشار ناشی از افزایش هزینه انرژی، بسیاری از دولتها، بهویژه در آسیا، را به سمت اجرای سیاستهای صرفهجویی سوق داده است. از مارس ۲۰۲۶ تاکنون، دستکم هشت کشور مقرراتی برای مدیریت مصرف سیستمهای سرمایشی وضع کردهاند. بنگلادش، کامبوج، مالزی، فیلیپین، سنگاپور و سریلانکا حداقل دمای مجاز کولرها در ادارات را بین ۲۴ تا ۲۶ درجه سانتیگراد تعیین کردهاند. اردن استفاده از کولر در برخی ساختمانهای دولتی را محدود کرده و دولت سیشل نیز از ادارات خواسته است هفتهای یک روز سیستمهای تهویه را خاموش نگه دارند.
سهم رو به رشد کولرها در مصرف برق
رشد استفاده از تجهیزات سرمایشی، فشار قابلتوجهی بر شبکههای برق وارد کرده است. بر اساس برآوردهای آژانس بینالمللی انرژی (IEA)، مصرف برق جهان برای سرمایش فضا از سال ۲۰۱۵ تاکنون حدود ۵۰ درصد افزایش یافته و به نزدیک ۲ هزار و ۹۰۰ تراواتساعت رسیده است؛ رقمی که از کل مصرف برق اتحادیه اروپا نیز فراتر میرود. در این دوره، حدود ۱۴ درصد از رشد مصرف برق جهان ناشی از افزایش تقاضای سرمایش بوده است. این سهم در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا حتی به ۲۵ درصد میرسد. همچنین در سال ۲۰۲۵، تجهیزات سرمایشی حدود ۱۴۰۰ گیگاوات به اوج بار شبکههای برق جهان افزودند؛ ظرفیتی که معادل کل توان نصبشده نیروگاهی ایالات متحده است.
البته رشد مصرف برق تنها به سیستمهای سرمایشی محدود نمیشود. توسعه صنایع، برقیشدن فرآیندهای تولید، افزایش استفاده از خودروهای برقی، گسترش سریع مراکز داده و برقیشدن سایر بخشهای مصرف، همگی به افزایش تقاضای برق دامن زدهاند. در نتیجه این روند، مصرف برق جهان در سال ۲۰۲۵ به بالاترین سطح تاریخی خود رسید و نرخ رشد آن بیش از دو برابر رشد کل تقاضای انرژی بود؛ موضوعی که فشار بر شبکههای برق را افزایش داده و امنیت تامین برق را به یکی از اولویتهای اصلی سیاستگذاران تبدیل کرده است.
بازار جهانی تجهیزات سرمایشی نیز در سالهای اخیر رشد چشمگیری را تجربه کرده است. حجم فروش سالانه این تجهیزات اکنون حدود ۲۵ درصد بیشتر از پنج سال قبل است؛ رشدی که عمدتا از سوی اقتصادهای نوظهور و کشورهای در حال توسعه هدایت میشود. در سال ۲۰۲۴ و همزمان با وقوع موجهای گرمای بیسابقه، فروش جهانی کولرهای گازی به حدود ۲۰۰میلیون دستگاه رسید. در همان سال، فروش این محصولات در هند، خاورمیانه، ایالات متحده و اروپا حدود ۱۰ درصد افزایش یافت؛ درحالیکه بازارهای آمریکای لاتین و آفریقا رشد بیش از ۴۰ درصدی را تجربه کردند. با این حال، در سال ۲۰۲۵ آهنگ رشد بازار در برخی کشورها کاهش یافت؛ زیرا بارندگیهای غیرمعمول در هند و تابستانی معتدلتر در بخشهایی از جنوب شرق آسیا و آمریکای لاتین، نیاز به استفاده از سیستمهای سرمایشی را تا حدودی کاهش داد.
شکاف میان کشورهای توسعهیافته و درحالتوسعه
برآوردهای آژانس بینالمللی انرژی نشان میدهد در حال حاضر حدود ۴۰ درصد جمعیت جهان به سیستمهای تهویه مطبوع دسترسی دارند؛ این در حالی است که بیش از ۸۰ درصد جمعیت جهان در بخشی از سال به تجهیزات سرمایشی نیاز پیدا میکنند. با وجود این، میزان نفوذ کولرهای گازی در میان خانوارها در مناطق مختلف جهان تفاوت چشمگیری دارد. در ژاپن و ایالات متحده، نزدیک به ۹۰ درصد خانوارها به سیستم تهویه مطبوع مجهز هستند، اما در کشورهایی مانند هند و بسیاری از کشورهای جنوب شرق آسیا، با وجود اقلیم گرم و نیاز بالای سرمایشی، نرخ مالکیت این تجهیزات همچنان فاصله زیادی با کشورهای توسعهیافته دارد. در مقابل، چین طی یک دهه گذشته رشد سریعی را تجربه کرده و میزان دسترسی خانوارها به کولرهای گازی حدود ۵۰ درصد افزایش یافته است.
بر اساس برآورد آژانس بینالمللی انرژی، اگر سیاستهای فعلی بدون تغییر ادامه یابد، مصرف برق ناشی از سرمایش تا سال ۲۰۳۵ حدود هزار و ۶۰۰ تراواتساعت افزایش خواهد یافت؛ رقمی معادل مجموع مصرف سالانه برق ژاپن و کرهجنوبی. این نهاد همچنین سناریوی دیگری را بررسی کرده که بر اساس آن، النینوی قدرتمندی در سالهای ۲۰۲۶ و ۲۰۲۷ رخ دهد و پس از آن نیز هر سه سال یکبار موجهای گرمایی با شدت مشابه تکرار شوند. هرچند این سناریو با عدمقطعیتهایی همراه است، اما تصویری از پیامدهای احتمالی تشدید تغییرات اقلیمی ارائه میدهد. نتایج این تحلیل نشان میدهد در چنین شرایطی، تقاضای برق برای سرمایش تا سال ۲۰۳۵ حدود ۷۰۰ تراواتساعت بیش از برآوردهای پایه افزایش خواهد یافت. بیش از ۶۰ درصد این رشد ناشی از افزایش تعداد خانوارهای مجهز به کولرهای گازی است و بخش باقیمانده نیز به استفاده بیشتر از تجهیزات موجود مربوط میشود.
چالش اصلی شبکههای برق
افزایش تقاضای سرمایش، بیش از آنکه مصرف سالانه برق را تحتتاثیر قرار دهد، شبکههای برق را در ساعات اوج مصرف با چالش روبهرو میکند. در اغلب کشورها، نیاز به سرمایش تنها در چند ماه گرم سال و در ساعات مشخصی از شبانهروز متمرکز است. به همین دلیل، اگرچه سیستمهای سرمایشی حدود ۱۰ درصد از مصرف سالانه برق جهان را به خود اختصاص میدهند، اما سهم آنها از اوج بار شبکههای برق به حدود ۳۰ درصد میرسد. تمرکز این حجم از تقاضا در دورههای کوتاه، فشار قابلتوجهی بر زیرساختهای تولید و انتقال برق وارد میکند؛ فشاری که در زمان وقوع موجهای گرمای شدید میتواند احتمال اختلال در تامین برق را افزایش دهد. در چنین شرایطی، ظرفیت ذخیره و انعطافپذیری شبکههای برق کاهش مییابد و مدیریت پایداری سیستمهای برق به یکی از مهمترین دغدغههای سیاستگذاران و شرکتهای برق تبدیل میشود.
راهکارهای مهار تقاضای برق
کارشناسان معتقدند میزان نیاز به استفاده از سیستمهای سرمایشی تنها به دمای هوا وابسته نیست. عواملی مانند کیفیت طراحی ساختمان، مصالح بهکاررفته و شکل توسعه شهری نیز نقش تعیینکنندهای در ایجاد آسایش حرارتی و کاهش تنش گرمایی دارند. از همین رو، بهبود استانداردهای ساختوساز میتواند بدون کاهش رفاه شهروندان، رشد تقاضای برق برای سرمایش را تا حد زیادی کنترل کند. در سطح ساختمان، تصمیمهایی مانند جهتگیری بنا، شکل معماری، میزان عایقکاری و استفاده از مصالح با ظرفیت حرارتی مناسب میتواند ورود گرما به فضای داخلی را برای دههها کاهش دهد. تاکنون بیش از ۶۰ کشور الزامات مرتبط با سرمایش را در مقررات ملی ساختمان خود گنجاندهاند.
آژانس بینالمللی انرژی هشدار میدهد همزمانی رشد سریع تقاضای سرمایش، رکوردشکنی فروش کولرهای گازی، احتمال بازگشت النینو و همچنین تداوم نااطمینانی درباره عرضه جهانی انرژی ــ از جمله اختلالهای احتمالی در مسیر کشتیرانی تنگه هرمز ــ میتواند در کوتاهمدت فشار مضاعفی بر شبکههای برق وارد کند. با این حال، افزایش مستمر بهرهوری تجهیزات سرمایشی و اجرای سیاستهای کارآمد میتواند هم امنیت تامین برق را تقویت کند و هم هزینههای مصرف انرژی را کاهش دهد. مقابله با رشد تقاضای سرمایش تنها با افزایش ظرفیت نیروگاهها امکانپذیر نیست. ترکیبی از استانداردهای سختگیرانه بهرهوری انرژی، ارتقای فناوری کولرهای گازی، بهبود طراحی ساختمانها، توسعه شهرهای سازگار با اقلیم و اجرای سیاستهای مدیریت مصرف میتواند ضمن کاهش فشار بر شبکههای برق، دسترسی پایدارتر و مقرونبهصرفهتر به سرمایش را برایمیلیونها نفر در سالهای آینده فراهم کند.
