نبرد دیپلماسی با آتش؛
تبادل پیام متوقف میشود؟
تحولات ۲۴ ساعت گذشته در خاورمیانه نشان میدهد که مرز میان تثبیت آتشبس و بازگشت به چرخه تنش، به مویی بند است. در شرایطی که کانالهای دیپلماتیک میان تهران و واشنگتن تحت شرایط اضطراری به تبادل پیام مشغول هستند، رویدادهای میدانی در خلیج فارس و همچنین لبنان، سناریوی متفاوتی را در حال رقم زدن است و به نظر میرسد رفت و برگشت پاسخها و اصلاحیهها برای دستیابی به تفاهمنامه در حال ورود به فاز فرسایشی و خرید زمان است.
بررسی دینامیک رفتاری بازیگران اصلی در ساعات گذشته -از سیگنالهای متناقض کاخ سفید و پیامهای رئیسجمهور آمریکا گرفته تا اصطکاکهای نظامی در خلیج فارس- نشان میدهد که روند دستیابی به ثبات پایدار، با چالشهای عمیقی روبهروست. در این میان، عدم انسجام در راهبرد منطقهای ایالات متحده و رویکرد تهاجمی اسرائیل، به عنوان اصلیترین متغیرهای بازدارنده در مسیر مهار بحران خودنمایی میکنند. این در حالی است که خبرگزاری تسنیم ضمن اعلام اینکه «ایران تبادل پیام با آمریکا را در اعتراض به جنایات صهیونیستها متوقف میکند»، از عزم نیروهای مسلح و تمام محورهای جبهه مقاومت برای واکنش به جنایات صهیونیستها و گشودن جبهههای جدید خبر داد.
تبادل آتش در سیریک، قشم و کویت
معادله میدانی در روزهای گذشته تحتتاثیر تصاعد اصطکاکهای نظامی در شاهراه حیاتی خلیج فارس و دریای عمان قرار گرفت. جرقه این دور تازه از درگیریها با سرنگونی یک فروند پهپاد پیشرفته امکیو-۱ (MQ-۱) متعلق به ارتش آمریکا آغاز شد؛ اقدامی که تهران آن را واکنشی به ورود این پرنده به حریم هوایی و آبهای سرزمینی خود ارزیابی کرد. در واکنش به این رویداد، فرماندهی مرکزی ایالات متحده (سنتکام) با صدور بیانیهای اعلام کرد که حملاتی را علیه مراکز راداری و کنترل پهپادی در شهر گروگ و جزیره قشم انجام داده است.
همزمان، گزارشها از هدف قرار گرفتن یک دکل مخابراتی در جزیره سیریک حکایت داشت. در پاسخ، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی با انتشار بیانیهای اعلام کرد که در پاسخ به تعرض به دکل مخابراتی سیریک، پایگاه هوایی مبدأ این عملیات را هدف قرار داده است. سپاه پیشتر سرنگونی پهپاد آمریکا را تایید کرده و گفته بود که این پهپاد «با ورود به فضای آبهای سرزمینی ایران قصد انجام عملیات خصمانه داشت.» در همین رابطه، ارتش کویت رسما از فعال شدن سامانههای پدافند هوایی خود برای مقابله با پرتابههای پهپادی و موشکی خبر داد. بنا به گزارش العربیه، بنا به بیانیه ارتش کویت، سامانههای پدافند هوایی این کشور بامداد دوشنبه ۱۱ خرداد درحالیکه آژیرهای خطر در نقاط مختلف این کشور به صدا درآمد، حملات موشکی و پهپادی را رهگیری و دفع کردند. طبق گزارش خبرگزاری رسمی کویت (کونا)، ستاد کل ارتش این کشور اعلام کرد که پدافند هوایی کویت موفق شد این حملات موشکی و پهپادی را رهگیری کند.
از سوی دیگر، نخستوزیر و وزیر جنگ رژیم صهیونیستی روز دوشنبه در بیانیهای مشترک تاکید کردند که به ارتش اسرائیل دستور دادند تا اهدافی را در ضاحیه جنوبی بیروت بمباران کند. در همین حال وزارت خارجه قطر در بیانیهای حملات مداوم اسرائیل به لبنان، گسترش تهاجم زمینی ارتش این رژیم به جنوب لبنان و هدف قرار دادن غیرنظامیان را محکوم کرد و این اقدامات را تشدید خطرناک، نقض آشکار حاکمیت لبنان و نقض آشکار قوانین بشردوستانه بینالمللی دانست.
مدیریت بحران در غیاب اعتماد
این تبادل آتش سنگین در حالی رخ میدهد که ایران و آمریکا رسما در وضعیت توافق آتشبس موقت به سر میبرند. در بحبوحه این تنشهای میدانی، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، تشریح کرد که در روزهای اخیر تحولات زیادی در عرصه میدانی و دیپلماسی روی داده است. اسماعیل بقایی سخنگوی وزارت خارجه با تایید تداوم تبادل پیام میان ایران و آمریکا، به تبیین ماهیت این گفتوگوها پرداخت و تاکید کرد که دیپلماسی لزوما به معنای وجود اعتماد نیست. وی گفت که از نظر دستگاه دیپلماسی ایران، این گفتگوها در بستر یک «بدگمانی شدید» شکل گرفته و ادامه دارد.
سخنگوی وزارت خارجه گفت: «در رابطه با تحولات منطقه هم شاهدیم که نیروهای مسلح ایران در واکنش به اقدام تجاوزکارانه آمریکا، اهدافی را در مبدأ اقدام تجاوزکارانه مورد هدف قرار دادند.» وی افزود: «منطقه ما با جنگ افروزی مستمر رژیم مواجه است. طی ۸۰ روز گذشته رژیم با حمایت آمریکا جنگی را علیه کشورهای منطقه راه انداخته است. تاکید داریم آتشبس در لبنان بخش لاینفک هرگونه توافق است. این فقط رژیم اسرائیل نیست که مرتکب نقض آتشبس میشود بلکه آمریکا هم مرتکب این نقض است. تداوم راهزنی دریایی و تعرض به کشتیرانی تجاری ایران نقض آتشبس و اقدام تجاوزکارانه است. دستگاه دیپلماسی و سایر اجزای حاکمیت تحولات را به دقت بررسی میکنیم و از هر اقدامی برای دفاع از امنیت ملی و منطقه فروگذار نخواهیم کرد.» بقایی همچنین در کنفرانس خبری تاکید کرد که «مذاکره یا دیپلماسی خود نشانه یا محصول اعتماد بین طرفهای مذاکرهکننده نیست.» سخنگوی دستگاه دیپلماسی کشورمان همچنین گفت که مطالبات جدید یا متناقض آمریکا باعث طولانی تر شدن روند مذاکره شده است.
همزمان و در رابطه با تحولات اخیر و تداوم حملات رژیم صهیونیستی به لبنان، رئیس مجلس شورای اسلامی در واکنش به این حملات شدید نوشت: باید هزینه جنایات رژیم صهیونیستی در لبنان را پرداخت کنید. محمدباقر قالیباف دوشنبه ۱۱ خرداد در واکنش به حملات شدید رژیم صهیونیستی در لبنان در حساب کاربری خود در شبکه ایکس نوشت: اعمال محاصره دریایی و تشدید جنایات جنگی در لبنان توسط رژیم نسلکش صهیونیستی، شواهد روشن عدم پایبندی آمریکا به آتشبس است. رئیس مجلس شورای اسلامی در این پیام با اشاره به اینکه هر انتخابی، هزینهای دارد و صورتحساب آن هم از راه میرسد؛ گفت: همه چیز سر جای خودش قرار خواهد گرفت.
همچنین سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران نیز در برنامه ایکس نوشت: «برای توجه فوری: آتشبس میان ایران و ایالات متحده، بدون هیچ ابهامی، آتشبسی در تمامی جبههها از جمله لبنان محسوب میشود.» وی افزود: «نقض این آتشبس در هر یک از جبههها، به منزله نقض آن در تمامی جبههها است.» عراقچی همچنین تاکید کرد که ایالات متحده و اسرائیل مسوول پیامدهای هرگونه نقض این آتشبس خواهند بود.
پارادوکس واشنگتن
در سوی دیگر این معادله، دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، مواضعی اتخاذ کرده است که نشاندهنده شکاف عمیق میان تمایلات شخصی او در حوزه سیاست خارجی و رفتارهای میدانی ارتش آمریکاست. ترامپ در تازهترین پیام خود در شبکه اجتماعی «تروث سوشال»، با لحنی خوشبینانه مدعی شد که ایران تمایل زیادی برای رسیدن به یک توافق دارد و افزود که این توافق برای ایالات متحده و متحدانش خوب خواهد بود.
وی در این پیام نوشت: «ایران واقعا میخواهد به توافق برسد، و این توافق برای ایالات متحده و کسانی که با ما هستند، خوب خواهد بود.» ترامپ در ادامه این پیام آورده است: «اما آیا دموکراتها و بعضی جمهوریخواهان ظاهرا غیرمیهنپرست نمیفهمند که وقتی چهرههای سیاسی مدام و به شکلی بیسابقه در حال اظهارنظرهای منفی هستند و بارها و بارها میگویند که باید سریعتر عمل کنم، یا کندتر عمل کنم، یا به جنگ بروم، یا به جنگ نروم، یا هر چیز دیگری، انجام درست وظایفم و مذاکره برای من بسیار دشوارتر میشود؟ » ترامپ افزود: «فقط بنشینید و استراحت کنید، آخرش همه چیز بهخوبی پایان خواهد یافت.»
آمادهسازی برای تنشهای احتمالی
ترامپ در حالی تاکید دارد که تنشهای فعلی سرانجام خوبی خواهد داشت که متحدان واشنگتن در حال آمادهسازی خود برای تنشهای احتمالی بیشتر هستند. در همین رابطه، نشریه «تایمز» گزارش داد که ارتش انگلیس در حال ذخیرهسازی موشکهای چندمنظوره برای مقابله احتمالی با پهپادهای ایرانی است. تایمز در اینباره نوشت که شرکت فرانسوی «تالس ایر دیفنس» در حال تولید موشک هدایتشونده لیزری «مارتلت»، با سرعت ۱.۵ ماخ (۱۸۵۲ کیلومتر بر ساعت) و برد بیش از ۶ کیلومتر برای انگلیس است.
از سوی دیگر، مسوول سیاست خارجه اتحادیه اروپا در جدیدترین اظهارات خود نسبت به توافق پایانی میان ایران و آمریکا ابراز امیدواری کرد. بنا به گزارش رویترز، کایا کالاس، مسوول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، با استناد به رایزنیهای خود با مسوولان پاکستانی پیرامون تحولات منطقهای و مذاکرات ایران و آمریکا، گفت که اروپا آماده کمک به دستیابی به یک راهحل پایدار و صلحآمیز است. وی در نشست خبری مشترک با وزیر امور خارجه پاکستان در شهر اسلامآباد اظهار کرد: «اکنون گشایش دیپلماتیک آزمایشی برای تمدید آتشبس و بازگشایی تنگه هرمز وجود دارد.» در همین رابطه، امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه گفت که کشورش آماده است تا از طریق ماموریتی برای کمک به تامین امنیت ترافیک دریایی در تنگه هرمز و با ارائه تخصص و تواناییها، به مذاکرات گستردهتر به ویژه در مورد بخش هستهای کمک کند تا از ایجاد یک توافق حمایت کرده باشد.
همچنین، در آخرین رایزنیهای دیپلماتیک برای حل بحران خاورمیانه، رؤسای جمهور ایران و ژاپن تلفنی گفتوگو کردند. بنا به گزارشها، سانائه تاکایچی، نخستوزیر ژاپن از تماس تلفنی با مسعود پزشکیان رئیسجمهور ایران و گفتوگو درباره تنگه هرمز خبر داد. تحولات ۲۴ ساعت اخیر نشان از آن دارد که در مقطع فعلی خاورمیانه در حال تجربه یک صلح سرد پویا است که در آن ابزارهای نظامی و دیپلماتیک به صورت همزمان و مکمل به کار گرفته میشوند. در میانه تحولات اخیر، باید در نظر داشت که فرسایش توافقات شکننده فعلی میتواند خلیج فارس را با دور جدیدی از بیثباتی مواجه کند که تبعات اقتصادی آن، بازار بینالمللی انرژی و زنجیره تامین جهانی را به شدت متاثر خواهد کرد.
