«دنیای اقتصاد» بررسی کرد؛ چرا فرصت همکاریهای اقتصادی با همسایه شرقی محدود است؟
کارنامه تجاری تهران و کابل
گذرگاه ماهیرود واقع در شهرستان سربیشه استان خراسان جنوبی
براساس آخرین آمار منتشر شده توسط گمرک جمهوری اسلامی ایران، طی ۱۰ ماه منتهی به دی ۱۴۰۴، مجموع میزان ارزش صادرات کشور به مقصد افغانستان برابر ۲.۰۸ میلیارد دلار گزارش شده است. در همینحال در این بازه زمانی ۵۳ میلیون دلار کالا از افغانستان به ایران وارد شده است. حدود ۱۰ میلیون دلار از واردات موردبحث به طلا اختصاص داشته و در ادامه دانههای روغنی، حبوبات و سایر محصولات کشاورزی در رده مهمترین گروههای کالایی وارد شده از افغانستان به ایران هستند.
نگاهی به آمار تجارت با افغانستان
بر اساس آخرین آمار منتشر شده از سوی گمرک جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۴۰۳، صادرات کشور به افغانستان حدود ۲.۴ میلیارد دلار برآورد شده است. در مقابل واردات ایران از افغانستان تنها حدود ۶۶ میلیون دلار است. این آمار حکایت از عدم توازن تجاری میان دو کشور دارد. گفتنی است در سالهای اخیر رشد تجارت میان دو کشور تا ۱۰ میلیارد دلار برنامهریزی شده است. هرچند تحقق این هدف نیازمند ایجاد تعادل میان صادرات و واردات دو کشور و همچنین رفع کمبودهای زیرساختی در این مسیر است.
افغانستان بهعنوان کشوری محصور در خشکی با موقعیت ژئوپلیتیک منحصر بهفرد در تقاطع آسیای مرکزی، جنوب آسیا و خاورمیانه همواره با چالش دسترسی به آبهای آزاد مواجه بوده است. در این میان وابستگی ۸۰ درصدی تجارت افغانستان به مسیرهای ترانزیتی پاکستان، این کشور را در مواجهه با تنشهای سیاسی با پاکستان، آسیبپذیر کرده است. در این میان ایران میتواند نقش خوبی برای تنوعبخشی در مسیرهای ترانزیتی افغانستان را بر عهده بگیرد. کریدور چابهار در ایران میتواند جایگزین راهبردی برای افغانستان باشد. هرچند تحمیل تنش به ایران و اعمال محدودیت در ترددهای تنگه هرمز، فعالیت را در این بخش دشوار کرده است.
تجارت از مرزهای شرقی
محمود سیادت رئیس اتاق بازرگانی ایران و افغانستان در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» در ارزیابی شرایط تجاری میان ایران و افغانستان و تکیه بیشتر بر این همسایگی با هدف بهبود آمار تجاری با اتکا به این مرز مشترک گفت: مرز مشترک میان ایران و افغانستان حدود 900 کیلومتر است. در این مسیر 4 گذرگاه مشترک مرزی احداث شده است. پایانه مرزی میلک در استان سیستان و بلوچستان، پایانه مرزی ماهیرود در استان خراسان جنوبی و 2 گذرگاه قدیمی دوغارون و باشتیک در خراسان رضوی، پایانههای اصلی تجاری میان دو کشور هستند. باشتیک مسیر اتصال ریلی دو کشور است که بخش بزرگی از جابجایی کالا میان دو کشور طی سال گذشته از این پایانه مرزی انجام شده است.
سیادت با اشاره به آمار تجارت ایران و افغانستان طی سالهای گذشته گفت: ارزش صادرات ایران به افغانستان در طول سالهای گذشته حدود 2.5 میلیارد دلار برآورد شده است. البته میان آمار ارائه شده از سوی دولت ایران و افغانستان، تفاوتهایی وجود دارد که از تفاوت میان ارزش کالاهای صادراتی میان دو کشور نشات میگیرد. با این وجود، ارزش واردات ایران از افغانستان طی سالهای اخیر کمتر از 100 میلیون دلار بوده است. افغانستان از ظرفیت تامین نیازهای صنعتی ایران برخوردار نیست. اما این کشور از توان بالایی برای تامین نیازهای ایران در حوزه کشاورزی، محصولات باغی و محصولات دامی برخوردار است. درنتیجه میتوان با اتکا به فرآیندهایی همچون کشت قراردادی و خرید تضمینی و همچنین حمایت نهادهای دولتی، بخشی از نیازهای کشور را با اتکا به پتانسیلهای افغانستان تامین کرد.
وی افزود: در حال حاضر قراردادهایی برای تامین گوشت گرم از افغانستان منعقد شده است. این کشور از توان خوبی برای توسعه صنعت دامپروری برخوردار است، هرچند با محدودیتهای جدی در این بخش مواجه است. چنانچه دانش فنی در این بخش تکمیل و سرمایه موردنیاز آن تامین شود، میتوان از توان این کشور برای تامین نیاز داخلی بهره گرفت. در همین حال با توجه به ظرفیت خالی تولید شکر در کشور، میتوان در همکاری با افغانستان، چغندر قند را در قالب قراردادهای خرید تضمینی از این کشور خریداری کرد. این سیاست به بهرهگیری از توان صنایع احداث شده در کشور کمک میکند.
رئیس اتاق بازرگانی ایران و افغانستان تاکید کرد: ارتقای همکاریهای تجاری با طرف افغانستانی مستلزم ایجاد اعتماد و اطمینان بخشی به سرمایهگذاران ایرانی، تسهیل رویههای گمرکی، روانسازی تردد در مبادی مشترک میان دو کشور است. وی افزود: در ماههای اخیر تحت تاثیر تنشهای نظامی حاکم بر منطقه، مسیر تجارت خارجی با اتکا به بنادر جنوبی کشور، به شدت محدود شده است. در چنین فضایی ضرورت ارتقای تجارت خارجی با اتکا به سایر مرزها به شدت افزایش یافته است. در این میان ارتقای تجارت با همسایگان شرقی ازجمله کشورهای پاکستان، افغانستان و کشورهای آسیای میانه ضروری است. به این ترتیب در مسیر متنوعسازی مسیر واردات گام برخواهیم داشت.
فرصتهای بالقوه تجارت با افغانستان
رئیس اتاق بازرگانی ایران و افغانستان گفت: در سالهای اخیر شاهد روند رو به رشد صادرات خدمات فنی مهندسی از ایران به افغانستان بودهایم. اما آمار مستندی درخصوص ارزش صادرات خدمات فنی مهندسی از ایران به افغانستان وجود ندارد. این آمار بهطور غیررسمی حدود 400 تا 500 میلیون دلار برآورد میشود چنانچه سازمان توسعه تجارت مشوقهایی را در این بخش تعریف کند، امکان ثبت و بهبود عملکرد در این بخش وجود خواهد داشت.
سیادت گفت: رویهها و زیرساختهای گمرکی میان ایران و افغانستان بسیار ضعیف است. ناهماهنگی میان دستگاههای مستقر در مرز، نبود مدیریت واحد مرزی، فقدان سرمایهگذاری لازم در مرزها و سایر کمبودهای زیرساختی و لجستیکی در این بخش، مانع بهرهمندی از ظرفیتهای تجاری دو کشور بوده است. البته سرمایه گذاری در گمرکات اقدامی دو سویه از طرف هر دو کشور است. با وجود این نباید فراموش کرد که کشور افغانستان در طول 50 سال اخیر درگیر جنگهای داخلی و خارجی بوده است و طبعا نمیتوان منتظر مشارکت آن باشیم.
وی گفت: در ماههای اخیر و به دنبال ایجاد تنش در روابط میان افغانستان و پاکستان، ترانزیت کالا از ایران به افغانستان مورد توجه قرار گرفت. درواقع انتظار میرفت از این فرصت برای ارتقای سطح انتقال کالا از ایران به افغانستان بهره گرفته شود. با وجود این در عمل شاهد ناهماهنگی گسترده و روزهای طولانی انتظار برای انتقال کالای این کشور در بندرعباس و همچنین در گمرکات بودیم. سیادت گفت: در طول سالیان گذشته بارها مساله ارتقای سطح تجارت با اتکا به توان مرزی و همسایگی گسترده کشور، به میان آمده است؛ اما در عمل اراده جدی و واقعی در سطح حاکمیت برای بهبود شرایط وجود نداشته است.
تسهیل کولبری در مرز مشترک با افغانستان
این فعال بخش تجارت در پاسخ به سوالی مبنی بر چگونگی رشد 8 برابری واردات از مرز افغانستان به کشور که در هفتههای اخیر در اخبار منتشر شده بود، گفت: طبق اظهارات استاندار خراسان جنوبی واردات از کشور افغانستان از مرز ماهیرود نسبت به سال گذشته رشد بیسابقه 864 درصدی را تجربه کرده و صادرات نیز 165 درصد افزایش یافته است. وی افزود: واردات ایران از افغانستان طی سالهای گذشته محدود بوده است، اکنون با تسهیل قوانین مربوط به کولبری با هدف بهبود اشتغال مرزنشینان، شاهد ارتقای واردات از این مرز با اتکا به مسیرهای کولبری بودهایم. بخش بزرگی از این واردات نیز به محصولاتی همچون حبوبات و پنبه اختصاص دارد. ایران در رده واردکنندگان پنبه است. با توجه به آنکه حکومت امارت اسلامی، محدودیت جدی را بر کشت خشخاش اعمال کرده است، کشاورزان افغانستانی اقدام به کشت پنبه به جای خشخاش کردهاند. پنبه افغانستان از قیمت و کیفیت خوبی برخوردار است و در ماه های گذشته بخشی از نیاز کشور به این محصول را تامین کرده است. البته باید تاکید کرد که همچنان رقم واردات ما از افغانستان، عددی کوچک است. رشد یاد شده هم تحت تاثیر شرایط جنگی حاصل نشده است، بلکه طبق روال طبیعی امتیازاتی به مرزنشینان داده شده است.
وی افزود: نکته قابل توجه این است که میزان صادرات ما به افغانستان بهمراتب بالاتر از واردات از این کشور است. برای اینکه ایران در افغانستان اشتغال مولد ایجاد کند و از مهاجرت بیرویه به ایران جلوگیری شود، همچنین برای آنکه نیازهای خود را با اولویت از این کشور تامین کنیم تا توازن تجاری برقرار شود، باید روی ظرفیتهای تولیدی افغانستان متمرکز شویم. در همینراستا نیز برای ارتقای تولید محصولات کشاورزی در افغانستان و صادرات آنها به ایران برنامهریزی شده است. کمک به بهبود سطح تکنولوژی مورد استفاده در صنعت کشاورزی افغانستان، تامین بذر، نهاده، دانش فنی و ماشینآلات باید در دستور کار قرار گیرد.
رئیس اتاق بازرگانی ایران و افغانستان گفت: بخش زیادی از حبوبات موردنیاز ایران از کشورهای دیگر و از مسیر دریایی تامین میشود، درحالی که مسیر انتقال بسیار طولانی است. این محصول تا به دست مصرفکننده برسد چند ماه زمان میبرد که از کیفیت آن میکاهد. درحالی که میتوان آن را از کشورهایی همچون افغانستان، ازبکستان و حتی قرقیزستان در زمان کوتاهی تامین کرد. تا ارزش غذایی آن هم حفظ شود. حال ایران میتواند با ارائه دانش فنی به ارتقا و بهبود تولید این محصولات در افغانستان کمک کند. این روال باید با حمایت دولت، صندوق ضمانت صادرات و بخشهای مرتبط دولتی و فعال شدن بخش خصوصی ادامه یابد.
