گفتوگو با ایران سریعا از سر گرفته شود
آنچه اوضاع را پیچیدهتر میکند، سیل اخبار متناقض، تاییدها و تکذیبها و همچنین حجم عظیمی از اطلاعات درز کرده است؛ برخی درست و برخی کاملا نادرست. با این حال، برای درک موضع عربستان سعودی، تحلیلگران باید پیش از رسیدن به نتیجهگیری قطعی، چند نکته کلیدی را به خاطر بسپارند: اول اینکه مقامات سعودی همان چیزی را میگویند که منظورشان است و به گفتههای خود پایبندند. دوم اینکه آنچه در علنی گفته میشود، در خلوت نیز همان است (با توجه به حضورم در جلسات غیررسمی طی ۱۰ سال گذشته، کاملا این موضوع را تایید میکنم). سوم اینکه گاهی بهویژه در شرایط حساس، سکوت یک انتخاب استراتژیک است، نه تصادفی؛ بهخصوص زمانی که ریسکها بالاست و تحولات پشتپرده متعددند. بنابراین، برای فهم موضع عربستان درباره تحولات اخیر، باید به بیانیههای اولیه در روزهای آغازین جنگ بازگردیم. از جمله بیانیههای وزارت امور خارجه و جلسه کابینه در ۱۰ مارس به ریاست ولیعهد، که تاکید کرد عربستان «حق کامل دارد تمام اقدامات لازم را برای حفاظت از امنیت، حاکمیت و تمامیت ارضی خود و بازدارندگی در برابر تجاوز انجام دهد.»
برخی این موضع را صرفا نمایشی دانستند؛ برخی دیگر ریاض را به بیش از حد ملایم بودن متهم کردند و خواستار رویکردی تهاجمیتر برای جلب رضایت افکار عمومی شدند. اما ریاض تصمیم گرفت امنیت عمومی را بر افکار عمومی ترجیح دهد و چنین اظهاراتی را نادیده بگیرد و این تصمیم درستی بود؛ چرا که در فضای مسموم شبکههای اجتماعی امروز، پاسخ دادن به چنین ادعاهایی به صلاح نیست. فضای حاکم در ریاض بر جلوگیری از ازسرگیری جنگ و بازگشایی بدون قید و شرط تنگه هرمز متمرکز است.
در پشت صحنه، میتوان تصور کرد محاسبات چنین بوده است: اولویت اصلی، حفاظت از شهروندان و ساکنان کشور، کمک به همسایگان آسیبپذیرتر در شورای همکاری خلیج فارس و جلوگیری از گسترش جنگ به درگیری منطقهای طولانی و خطرناک بوده است (به جای محدود ماندن به تقابل آمریکا/اسرائیل با ایران). همچنین در طول جنگ، لازم بود بازدارندگی در برابر ایران برقرار شود، درحالیکه همزمان درِ راهحل مذاکره باز بماند، بهویژه وقتی مشخص شد که بار اصلی جنگ بر دوش کشورهای خلیج فارس و تامین انرژی جهانی است و خطر تبدیل شدن به یک بحران جهانی وجود دارد. بدیهی است که یک بحران جهانی انرژی به آمریکا چه در داخل و چه در تهاجم جنگیاش آسیب میزد، چه برسد به تاثیر آن بر منطقه ما.
دولتها به روشهای مختلفی پیام میدهند. اگر همه چیز فقط در قالب بیانیه رسمی بود، کار من بهعنوان سردبیر روزنامه آسانتر میشد. برای مثال، اقدام نمادین اما استراتژیک اجازه به سفیر ایران برای ماندن در ریاض، درحالیکه وابسته نظامی ملزم به ترک شد، خود یک پیام محسوب میشود، بهویژه همراه با حمایت کامل از تلاشهای میانجیگری پاکستان. همراه با تماسهای مستمر بین وزیر خارجه عربستان و همتای ایرانیاش، این اقدامات نشاندهنده باز ماندن کانالهای ارتباطی است. البته ریاض از هر رویکرد منطقی برای مهار این تهدید استقبال میکند، درحالیکه میداند ایران همواره یک همسایه باقی خواهد ماند و هر اشتباه محاسباتی میتواند پیامدهای وخیمی داشته باشد. یکی از استدلالهای مهم این است که اگر آمریکا یک دهه پیش، در زمان مذاکرات دولت اوباما برای توافق هستهای به هشدارهای ما توجه میکرد، امروز در این وضعیت نبودیم. همچنین گزارشهایی هرچند تایید نشده وجود دارد که عربستان در هفتههای اخیر بهصورت پنهانی به برخی مواضع متحدان ایران در عراق پاسخ داده است. این اقدام احتمالا نه در چارچوب عملیات آمریکا-اسرائیل، بلکه برای بازدارندگی انجام شده است. با این حال، احتمال دارد ایران پیشاپیش از این اقدام مطلع شده باشد، با توجه به رویکرد عربستان در رعایت قواعد درگیری و تلاش برای جلوگیری از تلفات غیرنظامیان.
در همین راستا، گزارشی از روزنامه فایننشال تایمز مبنی بر پیشنهاد پیمان عدم تجاوز منطقهای از سوی عربستان تا حدی درست به نظر میرسد. چنین گزینهای احتمالا یکی از چند مسیر در حال بررسی برای دوره پس از جنگ است، بهویژه با توجه به نبود گفتوگو درباره مسائل امنیتی در مذاکرات ایران و آمریکا. همزیستی مسالمتآمیز به نفع همه است، بهخصوص در عربستان. با این حال، شاید دقیق نباشد که بگوییم ریاض در حال پیشبرد چنین طرحهایی است؛ بلکه احتمالا این گزینهها ابتدا با شرکا بررسی میشوند. ایده پیمان عدم تجاوز جدید نیست و پیشتر نیز مطرح شده است. بنابراین پرسش اصلی این نیست که آیا چنین طرحی واقعی است یا نه، بلکه این است که چگونه اجرا خواهد شد. در نهایت، وضعیت کنونی نشان میدهد که فضای حاکم در ریاض بهوضوح بر جلوگیری از ازسرگیری جنگ و بازگشایی بدون قید و شرط تنگه هرمز متمرکز است. پس از آن، گفتوگو با ایران درباره سایر تهدیدها و نگرانیها باید سریعا از سر گرفته شود چه در قالبی مشابه «فرآیند هلسینکی» یا هر چارچوب توافقشده دیگر.
* روزنامهنگار و تحلیلگر سعودی
منبع: روزنامه انگلیسیزبان عربنیوز
