سهم پکن در سبد خرید مسکو
شراکت راهبردی یا ائتلاف ضد آمریکایی؟
عدم توازن تجاری
درحالیکه روابط واشنگتن و پکن با تنشهای فزاینده روبهروست، مناسبات چین و روسیه روزبه روز عمیق تر میشود. با وجود آنکه دو کشور متحد نظامی رسمی نیستند، اما پیوندهای سیاسی و اقتصادی بسیار نزدیکی با یکدیگر دارند. دادهها نیز نشان میدهند که چین پس از قطع روابط بسیاری از کشورهای غربی با مسکو، به خریدار اصلی نفت و کالاهای روسیه تبدیل شده و آن را به سمت فاصله گرفتن از اروپا و اتکا به چین سوق داده است. واردات نفت روسیه توسط چین در ابتدای آغاز تحریمها ۴۹ درصد افزایش یافت و به رقم ۷۶.۴میلیارد دلار رسید. با این حال حتی پیش از جنگ اوکراین نیز تجارت دو کشور عمدتا بر انرژی متمرکز بود. در سال ۲۰۲۴، نفت خام روسیه نزدیک به ۲۰ درصد از واردات انرژی چین را تشکیل میداد. به همین دلیل ارزش صادرات روسیه بهشدت تحتتاثیر نوسانات بازار انرژی قرار دارد. بخشی از افزایش ارزش تجارت پس از آغاز جنگ نیز ناشی از افزایش قیمت جهانی انرژی بود، نه رشد واقعی حجم مبادلات. با این حال برخی تحلیلگران معتقدند گسترش خودروهای برقی و انرژیهای تجدیدپذیر در چین در آینده وابستگی به منابع روسیه را کاهش خواهد داد.
همچنین باید توجه داشت که اگرچه روابط اقتصادی عمیقتر شده، اما بهشدت نامتقارن است و روسیه بهمراتب بیش از چین به این رابطه وابسته است. چین بزرگترین شریک تجاری روسیه است، اما روسیه هفتمین شریک تجاری چین محسوب میشود. همچنین روسیه برای سرمایهگذاری در انرژی و زیرساختهای مخابراتی به شرکتها و بانکهای چینی متکی است. در مارس ۲۰۲۶، مبادلات تجاری چین و روسیه بار دیگر تصویری روشن از وابستگی متقابل اما نامتوازن دو اقتصاد ارائه داد. چین در این ماه ۹.۳۷میلیارد دلار کالا به روسیه صادر کرد و در مقابل ۱۲.۸میلیارد دلار واردات داشت. این رقم منجر به کسری تجاری ۳.۳۹میلیارد دلاری برای پکن شد. این در حالی است که صادرات چین نسبت به مارس ۲۰۲۵ حدود ۲۰.۶ درصد افزایش یافت و از ۷.۷۷میلیارد دلار به ۹.۳۷میلیارد دلار رسید. واردات نیز با رشدی ۱۹.۶ درصدی از ۱۰.۷میلیارد دلار به ۱۲.۸میلیارد دلار صعود کرد.
در ترکیب کالاهای مبادلهشده، خودرو همچنان مهمترین کالای صادراتی چین به روسیه بود و در مارس ۲۰۲۶ ارزشی معادل ۱.۱۱میلیارد دلار داشت. پس از آن اقلام کمارزش تحت رویههای سادهسازی گمرکی و تلفن همراه قرار گرفتند. در سوی مقابل، نفت خام با فاصلهای چشمگیر در صدر واردات چین از روسیه قرار داشت و ۵.۳۲میلیارد دلار از کل واردات را به خود اختصاص داد. گاز طبیعی و فرآوردههای نفتی پالایششده نیز در رتبههای بعدی بودند.
رشد سالانه صادرات چین به روسیه(۸۳ درصد) عمدتا از جهش صادرات خودرو ناشی شد. صادرات تجهیزات پخش و مخابره نیز رشدی خیرهکننده، حدود ۳۷۰ درصدی، ثبت کرد و صادرات رایانه بیش از ۳۰ درصد افزایش یافت. در همین دوره، افزایش واردات چین از روسیه بیش از همه تحتتاثیر رشد واردات نفت خام قرار داشت که ۱۵درصد افزایش یافت. واردات سنگ مس نیز تقریبا سه برابر شد و فرآوردههای نفتی پالایششده نیز رشدی نزدیک به ۸۶ درصد را تجربه کردند. این ارقام نشان میدهد که ساختار تجارت دو کشور همچنان بر پایه انرژی از سوی روسیه و کالاهای صنعتی از سوی چین استوار است.
داربست نفتی روسیه
واردات چین از روسیه عمدتا شامل منابع طبیعی است. از فوریه ۲۰۲۲ تاکنون، بهطور متوسط بیش از ۷۰ درصد ارزش کل تجارت دوجانبه را سوختهای معدنی و عمدتا نفت خام تشکیل داده است. در این میان حدود ۵ درصد دیگر مربوط به سایر محصولات معدنی، ۷ درصد فلزات پایه، ۶ درصد محصولات حیوانی و گیاهی و مواد غذایی، و ۴ درصد نیز چوب و محصولات کاغذی بوده است. در سال ۲۰۲۵، بهدلیل کاهش قیمت جهانی نفت و افزایش تخفیفهای ناشی از تحریم بر نفت روسیه، ارزش صادرات سوختهای معدنی کاهش یافت و در نتیجه سهم سایر گروههای کالایی در ترکیب واردات چین افزایش پیدا کرد.
در مقابل صادرات چین به روسیه متنوعتر است و عمدتا شامل کالاهای صنعتی و ساختهشده میشود. از فوریه ۲۰۲۲ تاکنون، بهطور متوسط ماشینآلات و تجهیزات مکانیکی حدود ۲۴ درصد ارزش کل صادرات چین به روسیه را تشکیل دادهاند. وسایل نقلیه(عمدتا خودروهای سواری) حدود ۱۶ درصد، ماشینآلات و تجهیزات الکتریکی حدود ۱۵ درصد، و منسوجات، کفش و پوشاک نزدیک به ۱۱ درصد از کل صادرات را شامل شدهاند.
عوامل موثر بر روند صادرات
در آوریل ۲۰۲۵، چین مجموعهای از کنترلهای جدید صادراتی را بر برخی اقلام مرتبط با عناصر نادر خاکی متوسط و سنگین از جمله برخی محصولات مرتبط با آهنربا اعمال کرد. پس از اجرای این محدودیتها، صادرات آهنرباهای دائمی عناصر نادر به مقصدهای مختلف با افت شدیدی مواجه شد. کاهش صادرات به روسیه نیز به همان اندازه عمیق بود، اما بازگشت آن به سطح پیش از اعمال کنترلها کندتر از برخی شرکای دیگر صورت گرفت. در این میان نشانهای از رفتار ترجیحی پکن نسبت به مسکو دیده نمیشود. با وجود شراکت راهبردی دو کشور، عواملی مانند تاخیر در صدور مجوزها، سختگیریهای گمرکی و اجرای رژیم جدید ردیابی کالا تاثیر بیشتری نسبت به ملاحظات ژئوپلیتیک بر روند صادرات داشتهاند. همچنین این تاخیر احتمالا تحتتاثیر ضعف تقاضای صنعتی روسیه در بخش خودرو و سایر صنایع وابسته به موتور بوده است. بخشی از تقاضا نیز ممکن است به سمت کالاهای وارداتی پیچیدهتر منتقل شده باشد.
دلار ستیزی پوتین و شی
هر دو کشور در راستای کاهش وابستگی به نظام مالی غرب، روند کاهش استفاده از دلار را آغاز کردهاند. روسیه در تجارت خارجی خود بیشتر از یورو استفاده میکند و در مبادلات با چین نیز یوآن و روبل جایگزین دلار شدهاند. با این حال، چین هنوز به سامانه پیامرسانی مالی روسیه (SPFS) نپیوسته است.
سهم یوآن چین (CNY) در تجارت خارجی روسیه پس از تهاجم این کشور به اوکراین در فوریه ۲۰۲۲ و اعمال تحریمهای گسترده غرب، بهطور چشمگیری افزایش یافت. پیش از جنگ، تسویهحسابهای تجاری با یوآن کمتر از ۲ درصد کل تجارت خارجی روسیه را تشکیل میداد، اما این سهم بهسرعت رشد کرد و در ژانویه ۲۰۲۴ به نزدیک ۴۰ درصد رسید.
با این حال، این روند صعودی پس از آن متوقف شد که وزارت خزانهداری آمریکا اعلام کرد ممکن است تحریمهای ثانویه علیه نهادهای کشورهای ثالثی که به مجتمع نظامی–صنعتی روسیه کمک میکنند اعمال کند. از آن زمان، بانک مرکزی روسیه انتشار دادههای دقیق درباره سهم یوآن را متوقف کرده است. با این حال بر اساس برآوردهای کارشناسان از سایر دادههای رسمی موجود، سهم یوآن در تجارت خارجی روسیه اکنون به حدود ۳۰ درصد کاهش یافته است. در همین دوره، نقش روبل در تسویهحسابهای خارجی روسیه بهطور محسوسی افزایش یافته است. پوتین نیز پیش از این تاکید کرده بود که چین بزرگترین شریک تجاری روسیه است و تقریبا تمام مبادلات دو کشور با روبل و یوآن انجام میشود.
