«دنیای اقتصاد» ظرفیت مرز زمینی ایران و ترکیه در مبادلات کالا را بررسی کرد
نقش «بازرگان» در محاصره دریایی
مرضیه احقاقی: تشدید تنشهای نظامی در منطقه خاورمیانه، اعمال محدودیت از سوی ایران برای تردد کشتیها از تنگه هرمز و همچنین تلاش ایالات متحده برای اعمال محاصره دریایی علیه ایران، اهمیت سایر مرزها را در تداوم تجارت خارجی کشور برجسته کرده است. بازنگری در مسیرهای تجارت کالا به مقصد ایران یا از مبدأ کشور به سایر نقاط دنیا، یکی از پیامدهای شرایط کنونی است. در این میان گذرگاه مرزی بازرگان از مهمترین نقاط گمرک ایران است و در فاصله یک کیلومتری شهر بازرگان واقع در شهرستان ماکو در استان آذربایجان غربی قرار دارد. بدون تردید در موقعیت کنونی باید از ظرفیت حداکثری سایر گمرکات کشور برای تداوم تجارت خارجی بهره گرفت، اما این سوال اساسی مطرح میشود که نقش مرز بازرگان در تجارت چه میزان است و آیا تکیه بر سایر مرزها میتواند جایگزین اعمال محدودیت در بنادر جنوبی کشور باشد.
نگاه کلی به میزان حجم و ارزش تجارت (صادرات و واردات) در مرز بازرگان و مقایسه آن با مجموع گمرکات کشور، حکایت از سهم اندک این منطقه، در تجارت خارجی کشور دارد. سهم مرز بازرگان از مجموع واردات کل گمرکات کشور از منظر ارزش طی سالهای 1400 تا 1403 حکایت از سهم حدود یک درصدی این گمرک دارد. همزمان سهم حجم واردات از این منطقه نیز طی سالهای مورد بحث حدود یک درصد بوده است. مرز بازرگان مهمترین مرز زمینی کشور است؛ با اینوجود نباید فراموش کرد که بیشترین حجم مبادلات کالا از مرزهای دریایی انجام میشود. قابلیت انتقال قابلتوجه کالا توسط کشتی، مهمترین ویژگی است که اهمیت بنادر را در توسعه تجارت طی سالهای گذشته ارتقا بخشیده است. این ویژگی و دسترسی ایران به آبهای آزاد از بنادر جنوبی، هزینههای انتقال کالا را در این بخش به شدت کاهش داده است. به همین علت نیز در طول دهههای اخیر سرمایه اصلی تخصیص داده شده به توسعه لجستیک کشور، جذب بنادر جنوبی شده است. همزمان سهم اصلی تجارت کشور با اتکا به این بنادر در حال انجام بوده است. بنابراین بازنگری در روندهای تجاری و تکیه بر گذرگاههای مرزی دیگر، بهمعنای تغییر در معادلات تجاری خواهد بود.
درصد سهم مرز بازرگان از مجموع صادرات کل گمرکات کشور از منظر ارزش طی سالهای 1400 تا 1403 نیز مؤید سهم حداکثر 6 درصدی این بخش است. سهم بازرگان از صادرات کل گمرکات کشور از منظر حجمی نیز در سال 1400 کمی بیش از 9 درصد بوده، این سهم در سال 1403 به حدود 6 درصد کاهش یافته است. در سال۱۴۰۳ بیش از ۱۵۱میلیون تن کالا از کشور صادر و بیش از ۳۹میلیون تن کالا وارد کشور شدهاست. در این میان سهم مرز بازرگان از این حجم صادرات حدود 9میلیون تن و از واردات حدود 347 هزار تن است.
نقاط قوت و ضعف مرز بازرگان
علی امامی مدیرکل دفتر خدمات آماد سازمان توسعه تجارت ایران در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» در ارزیابی زیرساختهای لجستیک مرز بازرگان با هدف جایگزینی ظرفیتهای محدود شده در بنادر جنوبی کشور گفت: مرز بازرگان مهمترین و بزرگترین مرز جادهای کشور است. سهم عمدهای از بارهای ورودی زمینی و ترانزیت کشور از طریق این مرز جابهجا میشود. این مرز به سبب اهمیتی که در انتقال بار زمینی کشور در اختیار داشته، از منظر تجهیزات گمرکی مجهز است. مدیرکل دفتر خدمات آماد سازمان توسعه تجارت ایران گفت: برای بهرهمندی از حداکثر ظرفیت مرز بازرگان باید چند مساله مرتفع شود. در درجه نخست آنکه نیازمند اجرای توافقنامهای با ترکیه برای ارتقای پذیرش کامیونهای ایرانی هستیم. در مقابل طرف ترکیهای نیز خواستههایی را برای تسهیل ترانزیت کالای این کشور در داخل سرزمین ایران دارد. در همینحال انتظار میرود مساله اختلافات در خصوص گازوئیل میان ایران و ترکیه که طی چند سال اخیر از آن با عنوان طرح باکپر نام برده میشد، برطرف شود.
بهای رو به رشد تجارت
امامی دیگر مساله مورد اهمیت برای تکیه به مرز بازرگان را بهای حملونقل کالا در ترکیه دانست و افزود: بدون تردید استفاده از این مرز بهجای بنادر جنوبی کشور، هزینههای انتقال کالا را به شدت افزایش خواهد داد. بندر مرسین و اسکندرون ترکیه در ساحل دریای مدیترانه واقع شدهاند. بندر ترابزون نیز در مجاورت دریای سیاه قرار دارد. بنادر یاد شده میتوانند نقش موثری در تجارت کالا میان ایران و سایر کشورها را بر عهده بگیرند. از بندر اسکندرون تا ایران، امکان حمل ریلی کالا وجود دارد. برای انتقال کالا از بندر مرسین به ایران نیز یا باید از کامیون استفاده شود، یا از خط ریلی به فاصله حدود 50 کیلومتری این بندر استفاده شود.
وی در تشریح محدودیتهای پیش روی تجارت ایران و ترکیه از طریق بنادر موردبحث افزود: در بنادر ترکیه، کشتیهای ایرانی اجازه بارگیری ندارند و در نتیجه هزینه حمل کالا از این بنادر به ایران، بسیار بالا خواهد بود. بهعلاوه آنکه بنادر یاد شده به انتقال کالای کانتینری به ایران اختصاص دارند. اما برای واردات کالای فله (شامل کالاهای اساسی، غلات و سایر) امکان ورود با رویه محصولات ترانزیتی وجود ندارد. در نتیجه این محصولات ابتدا باید به مقصد ترکیه ورود موقت شوند، سپس مجددا به مقصد ایران بارگیری شوند. این اقدام هزینه ورود کالا را به شدت افزایش خواهد داد.
مدیرکل دفتر خدمات آماد سازمان توسعه تجارت گفت: مرز بازرگان از ظرفیت انتقال 1000 کامیون در روز برخوردار است، اما در عمل روزانه بین 200 تا 300 کامیون از این مرز جابهجا میشوند. چنانچه با رفع مشکلات از ظرفیت واقعی این بندر بهره گرفته شود، بندر مرسین و اسکندرون ما را به دریای آزاد متصل خواهد کرد. بندر ترابزون نیز از مسیر دریای سیاه، تجارت ایران و روسیه را ممکن خواهد کرد. وی افزود: زیرساختهای کشور در حوزه حملونقل جادهای با استانداردهای بینالمللی مطابقت ندارد و همین موضوع میتواند چالشهایی را به همراه داشته باشد. بنابراین تغییر الگوی تجارت کشور دشوار و هزینهبر خواهد بود.
