پشت پرده شرکت مرموزی که کوبا را بلعیده است؛
گائسا؛ جعبه سیاه اقتصاد هاوانا
چنین موقعیت غالبی به این معنی است که گائسا یکی از مهمترین موضوعات در مذاکرات بین دولت کوبا و دولت دونالد ترامپ است که از محاصره نفتی تقریبا کامل برای تحت فشار قرار دادن هاوانا برای آزادسازی اقتصاد، اصلاح سیستم حکومتی و آزادی زندانیان سیاسی استفاده میکند. کوبا اعلام کرده است که آماده مذاکره در مورد دموکراسی، حقوق بشر، فرصتهای تجاری و همکاری با ایالات متحده در زمینه مهاجرت و قاچاق مواد مخدر است، اما اصرار دارد که نظام سیاسی، حقوقی، اجتماعی و اقتصادی این کشور در مذاکرات مطرح نبوده و نخواهد بود.
مارکو روبیو، وزیر امور خارجه ایالات متحده، گائسا را مورد انتقاد قرار داده است. او در ماه مارس گفت: «آنها یک شرکت هلدینگ تحت کنترل ارتش به نام گائسا دارند که ۴۰درصد از تولید ناخالص داخلیشان را کنترل میکند و هیچ یک از پولی که این شرکت تولید کرده به خزانه دولت نمیرود.» او تاکید کرد که سود این گروه به مدارس، جادهها یا تغذیه مردم اختصاص نیافته است. روز پنجشنبه، ایالات متحده تحریمهای جدیدی را علیه گائسا اعمال کرد. این تحریم همچنین شامل سرتیپ «آنیا گیلرمینا لاسترس موررا»، که گائسا را اداره میکند و عضو کمیته مرکزی حزب کمونیست است، میشود. این تحریمها بخشی از رویکرد تندتری است که ایالات متحده در هفتههای اخیر در مورد مذاکرات با کوبا اتخاذ کرده است؛ رویکردی که برخی از تحلیلگران معتقدند میتواند بخشی از تلاش برای ایجاد زمینه جهت اقدام نظامی باشد.
به باور برخی از اقتصاددانان کوبایی، گائسا به کانونِ منافعِ قدرتمندی برای ارتش و سرویسهای اطلاعاتی تبدیل شده است؛ نوعی «مجتمع نظامی-صنعتیِ کوبایی» که از آن برای تثبیت قدرتِ خودیهای رژیم استفاده میشود و منبعی بالقوه برای فساد مالی است. «پاول ویدال»، که قبلا در بانک مرکزی کوبا کار میکرد و اکنون استاد دانشگاه «پونتیفیسیا یونیورسیداد جاوریانا» در کلمبیاست، گفت: «آنها بر بسیاری از سودآورترین بخشهای اقتصاد که با ارز خارجی فعالیت میکنند، دست یافتهاند، اما آنها نیز بدون هیچ نظارت عمومی فعالیت میکنند. آنها نوعی دولت اقتصادی موازی هستند.»
کارشناسان کوبا میگویند هرگونه مذاکرهای که به دنبال تقویت بخش خصوصی در این جزیره باشد، باید با نفوذ عظیم سیاسی و اقتصادی گائسا مقابله کند. «ریکاردو هررو»، رئیس گروه مطالعات کوبا، سازمانی غیرحزبی مستقر در واشنگتن که طرفدار تغییر فوری در سیستمهای اقتصادی و سیاسی هاوانا و همچنین سیاست ایالات متحده در قبال این جزیره است، گفت: «در هر برنامهای برای اصلاحات اقتصادی، بخش بزرگی از آن باید تجزیه گائسا باشد. این همان معنای آزادسازی اقتصادی در کوبا است».
گائسا در دورهای که کوباییها آن را «دوره ویژه»ی پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی مینامند، ایجاد شد، زمانی که کاسترو به این تصمیم رسید که چارهای جز گشودن کشور به روی گردشگری و حوالههای ارزی از خارج از کشور ندارد. املاک متعلق به ارتش در ساحل به هتل تبدیل شدند، درحالیکه دو هواپیمای روسی برای حملونقل گردشگران تغییر کاربری داده شدند. با روی کار آمدن رائول کاسترو، برادر فیدل، در سال ۲۰۰۸، این منطقه به سرعت گسترش یافت. گائسا کنترل تعداد قابلتوجهی از هتلهای کشور و همچنین مشاغل صادرات و واردات، سوپرمارکتها و پمپ بنزینها را به دست گرفت. فعالیتهایش همچنین شامل یک منطقه ویژه اقتصادی است که میزبان تولید و یک بندر کانتینری و یکی از بانکهای تجاری اصلی کشور است.
در نتیجه، گائسا بر بسیاری از بخشهای اقتصادی که ارز خارجی تولید میکنند، تسلط دارد؛ چیزی که کوبا در بحبوحه سقوط درآمد گردشگری و کارزار «فشار حداکثری» ایالات متحده، به شدت از آن بیبهره است. برخی از اقتصاددانان معتقدند که نفوذ گائسا یکی از دلایل اصلی بحران شدید انرژی در کوبا است که شاهد خاموشیهای پی در پی در سراسر کشور بوده است. طبق تحقیقات «ریکاردو تورس پرز»، اقتصاددان کوبایی که اکنون در ایالات متحده مستقر است، سرمایهگذاری در گردشگری در دهه گذشته به طور چشمگیری از سرمایهگذاری در انرژی پیشی گرفته است که تا حدودی بازتابی از ولخرجی گائسا در ساخت هتل است. بین سالهای ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۴، دورهای که اقتصاد در بحران بود، ۴۰درصد از سرمایهگذاری در کشور به گردشگری، از جمله ساخت هتل، اختصاص یافت. در همین حال، سرمایهگذاری در زیرساختهای اساسی، مانند انرژی و آب، کمتر از ۱۰ درصد از کل سرمایهگذاریها بود.
این سرمایهگذاریها شامل هتل ۴۲ طبقه متعلق به گائسا به نام برج «K۲۳» میشود که بلندترین ساختمان در کوبا است و سال گذشته درست زمانی که تعداد گردشگران کاهشی شد، افتتاح شد. شفافیت کمی در مورد امور مالی یا عملیات گائسا وجود دارد. در سال ۲۰۲۴، «گلادیس بجرانو»، حسابرس کل کوبا، به یک رسانه خبری اسپانیایی گفت که اداره او صلاحیت حسابرسی گائسا را ندارد. او اندکی پس از آن شغل خود را از دست داد. یکی از معدود اسناد فاش شده نشان میدهد این شرکت خوشهای در سهماه اول سال ۲۰۲۴، بالغ بر ۲.۱میلیارد دلار سود داشته است. سند دیگری حاکی از آن است که این گروه ۱۸میلیارد دلار پول نقد در اختیار دارد، اگرچه گزارشهای دیگر حاکی از آن است که سطح واقعی داراییهای دلاری این گروه بسیار کمتر است.
ترکیب ثروت و پنهانکاری، این شرکت را به هدفی آسان برای منتقدان رژیم کوبا در فلوریدا تبدیل کرده است. «امیلیو مورالس»، رئیس گروه مشاورههاوانا مستقر در میامی، گفت: «گائسا سیاهچاله بزرگی است که اقتصاد کوبا را نابود کرده است.» این گروه با عالیترین سطوح نظام کوبا گره خورده است. تحلیلگران میگویند ساختار مخفی این گروه میتواند تا حدی به عنوان راهی برای فرار از تحریمها طراحی شده باشد. اما بسیاری از کارشناسان کوبایی معتقدند که این شرکت اکنون به ابزاری برای تامین مالی ارتش و سرویسهای اطلاعاتی خارج از بودجه رسمی تبدیل شده است. همچنین به یک شبکه حمایتی مهم در میان مقامات نظامی و سایر مقامات تبدیل شده است به ویژه در زمانی که توجیه آرمانگرایی انقلابی کوبا دشوارتر شده است.
