همزمان با دور جدید درگیریها، چرایی ناکامی پروژه آزادی ترامپ بررسی شد
تبادل آتش در آتشبس
بازه زمانی کوتاه این دور از تبادل آتش و تاکید واشنگتن بر تداوم مذاکرات حاکی از آن است که کاخ سفید به این نتیجه رسیده که طرحهایی که پیشتر برای اعمال فشار به ایران در دست اجرا داشت، دیگر کارآیی مورد نظر اتاق بیضی در واشنگتن را ندارد. آمریکا شامگاه روز پنجشنبه، ۷ مه، ادعا کرد که در واکنش به «حملات ایران» به ناوهای آمریکایی در تنگه هرمز، چندین هدف نظامی در این کشور را هدف حملات خود قرار داده است. همزمان ترامپ تهدید کرد که اگر تهران با پیشنهاد توافق موافقت نکند، حملات بیشتری در راه خواهد بود. حملات شامگاه روز پنجشنبه آمریکا به مواضع ایرانی در حالی انجام شد که آتشبسی شکننده که حدود یک ماه از آن میگذرد، میان ایران و آمریکا برقرار بود و منابعی خبر داده بودند دو کشور درباره طرحی برای بازگشایی تنگه هرمز و پایان دادن به محاصره بنادر ایران از سوی آمریکا در حال گفتوگو هستند.
دور جدید تنشها
آخرین دور از حملات ایالات متحده بندرعباس، قشم و بندر کرگان (هرمزگان) را هدف قرار داد. همزمان رسانهها از شنیده شدن صدای شلیک پدافند در غرب تهران خبر دادند. همچنین، بنا به گزارشهای رسانهها در واکنش به اقدام آمریکا، نیروهای مسلح ایران به سمت کشتیهای جنگی آمریکا شلیک کردند. این برای نخستین باز از زمان آتشبس میان ایران و آمریکا در ۱۹ فروردین گذشته تاکنون بوده که آمریکا به خاک ایران حمله کرد. فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) در بیانیهای ادعا کرد پس از آنکه ایران با موشکها و پهپادها و قایقهای کوچک ایرانی به سه ناوشکن آمریکایی در تنگه هرمز حمله شد، نیروهای آمریکایی این «تهدیدها» را از بین بردند. بر اساس ادعای سنتکام، در پی این حملات، خسارتی به تجهیزات آمریکایی وارد نشده است. در بیانیه سنتکام ادعا شده است که ارتش آمریکا در پاسخ به این حمله، تاسیسات نظامی ایران را که «مسوول» حمله به نیروهای آمریکایی بودند، هدف قرار داد.
سخنگوی قرارگاه مرکزی حضرت خاتمالانبیا(ص) نیز گفت: نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران بلافاصله و در اقدامی متقابل شناورهای نظامی آمریکا در شرق تنگه هرمز و جنوب بندر چابهار را مورد هجوم قرار دادند. سخنگوی قرارگاه مرکزی حضرت خاتمالانبیا ادامه داد: آمریکای جنایتکار و متجاوز و کشورهای حامی آن باید بدانند که جمهوری اسلامی ایران همچون گذشته پرقدرت و بدون کوچکترین تردید به هرگونه تعرض و تجاوز پاسخی کوبنده میدهد. وزارت امور خارجه ایران نیز اقدام تجاوزکارانه ارتش آمریکا علیه دو فروند نفتکش در حوالی بندر جاسک و تنگه هرمز و تعرضها علیه چند محل در مناطق ساحلی مشرف به تنگه را بهشدت محکوم کرد.
چرا پروژه آزادی متوقف شد؟
تحولات فعلی در حالی روی میدهد که سرمایهگذاران، غولهای اقتصادی جهان، سیاستمداران، و بسیاری دیگر در سراسر جهان، تحولات منطقه خلیج فارس را با دقت را دنبال میکنند تا نشانهای از پیشرفت در مذاکرات میان آمریکا و ایران ببینند. افزایش تنشها در خلیج فارس این نگرانی را افزایش داده است که آتشبسی که پیشتر نیز با حملات به کشتیها و امارات عربی متحده تحت فشار قرار گرفته بود، بهطور کامل فرو بپاشد. صبح جمعه، وزارت دفاع امارات از مقابله سامانه پدافند هوایی امارات با پهپادها و موشکهایی خبر داد که بنا به ادعای بیاساس این کشور «از سوی ایران» شلیک شده بودند. تهران تاکنون واکنشی به این خبر نداشته است، اما در اوایل این هفته، قاطعانه هرگونه نقش خود را در حملات روزهای اخیر به این کشور حوزه خلیج فارس را رد کرده است.
این در حالی است که چند ساعت پیش از تبادل آتش میان نیروهای نظامی ایران و آمریکا، سه مقام ایرانی گفته بودند که تهران و واشنگتن در حال بررسی یک پیشنهاد یکصفحهای هستند که بر اساس آن، آمریکا محاصره کشتیها و بنادر ایران را لغو میکند و ایران نیز تنگه هرمز را برای رفتوآمد آزاد کشتیهای تجاری باز میکند. همچنین بنا به این پیشنهاد، دو طرف به مدت ۳۰ روز درگیریها را متوقف میکنند تا مذاکرهکنندگان برای دستیابی به یک توافق جامع صلح تلاش کنند. به گفته مقامهای ایرانی، چگونگی تصمیمگیری درباره برنامه غنیسازی ایران و ذخایر اورانیوم با غنای بالای این کشور، مانع اصلی برای دستیابی به توافق اولیه است.
تحولات فعلی پس از آن روی داد که رئیسجمهور آمریکا از توقف طرح موسوم به «پروژه آزادی» برای کنترل اوضاع در تنگه هرمز خبر داد. گزارشها حاکی است که تصمیم عربستان سعودی برای محدود کردن استفاده آمریکا از حریم هوایی این کشور، یکی از عوامل اصلی توقف ناگهانی عملیات «پروژه آزادی» بوده است. رسانه اسرائیلی آی ۲۴ به نقل از منابع حوزه خلیج فارس، گزارش داده که ریاض اعلام کرده تا زمانی که آمریکا تضمینهای کافی برای حفاظت از این کشور در برابر حملات احتمالی ایران ارائه نکند و شفافیت بیشتری درباره برنامههای نظامی خود نداشته باشد، اجازه استفاده کامل از حریم هواییاش را نخواهد داد. بر اساس این گزارش، بحران از زمانی آغاز شد که ترامپ بدون هماهنگیهای معمول دیپلماتیک، این عملیات را بهصورت عمومی اعلام کرد؛ اقدامی که به گفته منابع، عربستان را غافلگیر کرد و باعث شد دسترسی نیروهای آمریکایی به پایگاه هوایی «شاهزاده سلطان» و همچنین حریم هوایی این کشور محدود شود. این تصمیم عملا برنامه پنتاگون را برای ایجاد چتر دفاعی بر فراز کشتیهای تجاری با مشکل مواجه کرد، چرا که بدون دسترسی به این پایگاه و مسیرهای هوایی عربستان، جنگندهها و هواپیماهای سوخترسان آمریکا امکان استقرار موثر برای مقابله با تهدیدهای ایران را از دست دادند.
در همین رابطه، روزنامه بریتانیایی تلگراف نوشت که مقامات کاخ سفید ابتدا با اعتمادبهنفس کامل از پروژه آزادی ترامپ دفاع کردند و آن را بخشی از استراتژی جدی دولت آمریکا دانستند. اما ترامپ بعد از گذشت یک روز از لغو آن خبر داد. این تغییر جهت ناگهانی مقابل دوربینها پخش شد و تصویر یک سیاست خارجی نامنسجم و بیثبات را نشان داد. این روزنامه افزود: پروژه آزادی که با هیاهوی زیاد شروع شد، خیلی سریع به عقبنشینی تبدیل شد. این اتفاق نشاندهنده این است که ترامپ بیشتر به دنبال توافق با ایران است تا ادامه تنش نظامی در تنگه هرمز. در آخرین تحولات در زمینه تنگه هرمز، روز جمعه ایران اعلام کرد که یک نفتکش خارجی را در دریای عمان توقیف کرده است. روابط عمومی ارتش ایران با تایید این خبر در بیانیهای اعلام کرد این نفتکش به نام «اوشن کوی» بعد از توقیف به ساحل ایران منتقل شده است. به گفته ارتش، این نفتکش به هنگام توقیف، حامل نفت ایران بود و با سوءاستفاده از شرایط منطقه در صدد لطمه زدن و ایجاد اخلال در صادرات نفت و منافع ملت ایران بود.
اقدامی که نشان از تسلط ایران بر آبراه خلیج فارس و تنگه هرمز یعنی ریملند زمین دارد. ریملند مفهومی است که در اوایل قرن بیستم توسط نیکلاس جان اسپایکمن، استاد روابط بینالملل در دانشگاه ییل، مطرح شد. او ریملند را بهعنوان حاشیه دریایی یک کشور یا قاره توصیف کرد؛ بهویژه نواحی پرجمعیتِ لبههای غربی، جنوبی و شرقی قاره اوراسیا. این مناطق بخش عمدهای از جمعیت جهان و سهم بزرگی از منابع آن را در خود جای دادهاند. ریملند در امتداد سواحل قارهای قرار دارد و از این رو نسبت به هارتلند اهمیت بیشتری دارد. این منطقه شامل آسیای صغیر، شبهجزیره عربستان، ایران، افغانستان، جنوب شرق آسیا، چین، کره و سواحل شرقی سیبری است.
خبرگزاری بلومبرگ نیز به تاریخ ششم ماه مه طی گزارشی عنوان کرد که توقف سریع پروژه ترامپ برای کنترل تنگه هرمز نشان از آن دارد که کاخ سفید به این نتیجه رسیده که تداوم بحران در این آبراه کلیدی نمیتواند سودمند باشد. بر اساس این گزارش، افزایش قیمت نفت در بازارهای جهانی و اختلال گسترده در نظام توزیع جهانی از جمله محورهایی است که سبب شد کاخ سفید از برنامه خود برای تنشزایی بیشتر خودداری کند. تیم آمریکایی اکنون بیشتر توان خود را بر پیشبرد دیپلماسی و رسیدن به توافق با ایران گذاشته است، چرا که ادامه خصومتها واشنگتن را در موقعیت دشواری قرار میدهد. بلومبرگ در ادامه افزود: بنابراین، توقف پروژه آزادی ترامپ را میتوان نشانهای از اولویتدهی به مذاکره و دیپلماسی دانست، چرا که کاستیهای پروژه آزادی، حتی پیش از آغاز، بهخوبی خود را نمایان کرده بود.
آخرین تحول مذاکراتی
در آخرین تحولات در زمینه تنشها در خاورمیانه، وزیر خارجه آمریکا روز جمعه گفت که واشنگتن منتظر پاسخی از سوی ایران است که امید دارد روزنهای را برای مذاکرات جدی باز کند. مارکو روبیو طی سفر به ایتالیا، به خبرنگاران گفت: «من در مورد وضعیت ایران با پاپ صحبت کردم. داشتن سلاح هستهای توسط ایران غیرقابل قبول است.» وی مدعی شد: «هرگونه تلاش ایران برای ایجاد اقتدار برای کنترل ناوبری در تنگه هرمز غیرقابل قبول خواهد بود.» از سوی دیگر، با وجود تنش اخیر میان ایالات متحده و ایران در پی تبادل آتش در شامگاه پنجشنبه، یک منبع دیپلماتیک تاکید کرد که تلاشها برای کاهش تنش همچنان ادامه دارد. این منبع به العربیه گفت که انتظار میرود پاسخ ایران، روز جمعه ارائه شود. این منبع افزود که روند مذاکرات دشوار است و همچنان موانعی در مسیر وجود دارد. وی همچنین اشاره کرد که پیشرفت در پروندههای برنامه هستهای و تنگه هرمز به کندی صورت میگیرد. این منبع دیپلماتیک افزود که تدوین یک یادداشت تفاهم برای توقف جنگ، بازگشایی تنگه هرمز و کاهش محاصره دریایی آمریکا علیه بنادر ایران، محور تمرکز کنونی است.
