آغاز فرسایش اوپک

گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد- محمد امین مکرمی: اتصمیم ناگهانی امارات متحده عربی برای خروج از اوپک، بیش از آنکه یک تغییر فنی در بازار نفت باشد، نشانه‌ای از جابه‌جایی قدرت در نظم انرژی جهان است. بازاری که زمانی با یک تصمیم اوپک دچار شوک می‌شد، این بار واکنشی سرد نشان داد و قیمت نفت بیشتر تحت تاثیرجنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران و تحولات تنگه هرمز قرار دارد تا خروج سومین تولیدکننده بزرگ این سازمان. همین بی‌تفاوتی بازار، مهم‌ترینپیام این رویداد است: اوپک دیگر بازیگر بلامنازع بازار نفت نیست.

در ظاهر، خروج ابوظبی شاید تغییری فوری در قیمت‌ها ایجاد نکند، زیرا امارات پیش از این نیز بارها متهم به عبور از سقف تولید خود بود. اما در سطح راهبردی، این تصمیم می‌تواند نشانه آغاز فرسایشتدریجی نهادی باشد که بیش از شش دهه ستون اصلی مدیریت عرضه نفت جهان محسوب می‌شد. وقتی یکی از مهم‌ترین اعضا ترجیح می‌دهدبیرون از چارچوب اوپک عمل کند، پرسش اصلی دیگر درباره قیمت نفت نیست، بلکه درباره بقای خود اوپک است.

به نوشته فایننشال تایمز، تحلیلگران انرژی این اتفاق را «آغاز پایاناوپک» توصیف کرده‌اند؛ زیرا عربستان سعودی برای حفظ انسجام گروه با چالشی جدی روبه‌رو شده است. اوپک در دهه ۱۹۷۰ با تحریم نفتی علیهحامیان اسرائیل به اوج قدرت رسید و زمانی نزدیک به نیمی از نفت جهان را کنترل می‌کرد، اما امروز سهم آن بدون امارات به حدود یک‌چهارمتولید جهانی رسیده است. رشد سریع تولید آمریکا، به‌ویژه نفت شیل، و افزایش نقش کشورهای خارج از کارتل، قدرت سنتی اینسازمان را به‌شدت کاهش داده است.

در سال‌های اخیر، اوپک تلاش کرد با ایجاد ائتلاف اوپک‌پلاس و همراه کردن تولیدکنندگانی مانند روسیه، نفوذ خود را احیا کند. با این حال، اجرای ناقص سهمیه‌ها، اختلاف منافع اعضا و کاهش ظرفیت مازاد تولید، این ابزار را نیز تضعیف کرد. اکنون حتی بازارها بیش از تصمیم‌های اوپک، به مواضع کاخ سفید و حتی پیام‌های دونالد ترامپ در شبکه‌های اجتماعی توجه دارند. این تغییر نشان می‌دهد مرکز ثقل بازار نفت از وین به واشنگتن منتقل شده است.

جنگ ایران نیز این روند را تشدید کرده است. تنگه هرمز که حدود یک‌پنجم نفت جهان از آن عبور می‌کند، عملا به اهرم اصلی قدرت در بازار تبدیل شده است. بیش از نیمی از تولید اوپک از عربستان، عراق و کویت می‌آید و تهران نشان داده که می‌تواند جریان این صادرات را مختل کند. در چنین شرایطی، توان اوپک برای مدیریت بازار کاهش یافته و بخشی از قدرت آن به متغیرهای ژئوپلیتیک منطقه‌ای منتقل شده است.

خروج امارات همچنین ریشه‌ای عمیق در رقابت سیاسی و اقتصادی با عربستان دارد. ابوظبی سال‌هاست به دنبال افزایش ظرفیت تولید خود از ۳ میلیون به ۵ میلیون بشکه در روز است و طبیعی بود که سهمیه‌های محدودکننده اوپک با این هدف در تضاد قرار گیرد. عربستان نیز از افزایش نفوذ همسایه خود نگران بود و مقاومت می‌کرد. هرچند امارات در سال ۲۰۲۱ توانست با تهدید به خروج، سهم بیشتری بگیرد،اما اختلافات هرگز پایان نیافت.

از یک زاویه، خروج امارات می‌تواند تصمیم‌گیری در اوپک را برایریاض آسان‌تر کند، زیرا یکی از مهم‌ترین مخالفان داخلی حذف می‌شود. اما از زاویه‌ای دیگر، این اتفاق بار اجرای کاهش تولید را تقریبا به‌طور کامل بر دوش عربستان می‌گذارد. این همان نقطه‌ای است که می‌تواند رهبری سعودی را به بازنگری در هزینه‌های حفظ اوپک وادار کند.

البته پایان اوپک هنوز قطعی نیست. این سازمان بارها در طول تاریخ با پیش‌بینی فروپاشی مواجه شده و خود را تطبیق داده است. اگر خروج امارات به موجی از خروج‌های بعدی، به‌ویژه از سوی کشورهایی مانند عراق، ونزوئلا یا ایران منجر نشود، اوپک همچنان می‌تواند با اتکا به ائتلافاوپک‌پلاس نقش خود را حفظ کند. با این حال، پیام اصلی روشن است: قدرت اوپک دیگر نه بر پایه انضباط جمعی، بلکه بر توان عربستان برایمدیریت یک اتحاد شکننده استوار شده است.

امارات شاید نخستین دومینوی این زنجیره باشد؛ زنجیره‌ای که اگر ادامه یابد، نه فقط ساختار اوپک، بلکه معماری سنتی بازار جهانی نفت را نیز دگرگون خواهد کرد.