خدمات بانکی بهرغم حملات سایبری و فیزیکی قطع نشد؛
پایداری شبکه بانکی ایران در جنگ
تداوم خدمات الکترونیک در اوج حملات سایبری
با اینکه از ساعات اولیه جنگ با جنگهای سایبری تمامعیار مواجه بودیم و دشمن قصد داشت که سامانههای پرداخت آنلاین را با اختلال گسترده مواجه کند اما شبکه بانکی ایران توانست با تکیه بر زیرساختهای بومی، خدمات الکترونیک را بدون وقفه حفظ کند. بر اساس آمارهای رسمی، حجم حملات سایبری به لایههای زیرساخت سوئیچ ملی و بانکهای تجاری در این بازه بیسابقه بود؛ اما به لطف فایروالهای بومی و سامانههای هشدار سریع (SIEM)، حملات پیش از فلجسازی سیستمها مهار شدند.
نکته کلیدی در این حوزه، راهاندازی لایههای اضطراری مختلف بود. بانک مرکزی با پیشبینی سناریوی قطع همزمان اینترنت، برق و اختلال در شبکه شتاب، لایههای امنیتی مختلفی را برای شرایط اضطراری در نظر گرفته بود. بهطور مثال بلافاصله بعد از هدف قرار گرفتن خدمات دو بانک بزرگ کشور، ارائه خدمات آنها با افزایش سطح نقلوانتقال پول از طریق خودپردازها، تداوم پیدا کرد. بهرغم مشکلاتی که برای برخی بانکها به وجود آمد، آمار تراکنشهای بانکی نشان میدهد که در ایام ۴۰ روزه جنگ رمضان تعداد حدود ۵میلیارد تراکنش خرید کالا و خدمات در پایانههای فروش، کیوسکها و پرداخت اینترنتی ثبت شده است. علاوه بر این تعداد حدود ۹۰۰میلیون تراکنش انتقال وجه از طریق پایا، ساتنا، پل و کارت به کارت ثبت شده است که این آمار نشان میدهد میانگین روزانه تعداد تراکنشهای شبکه بانکی در دوران جنگ برای هر فرد حدود ۱.۷ بوده است.
اقدامات عملیاتی برای جلوگیری از هراس بانکی
هراس بانکی (Bank panic) یکی از مخربترین پدیدههای اقتصادی قابل پیشبینی در طول جنگ است. به همین منظور بانک مرکزی و بانکها برای جلوگیری از هجوم به شعب و برداشتهای هیجانی، بسته عملیاتی از جمله افزایش سقف برداشت و نقلوانتقال، توزیع اسکناس ۱۰میلیون ریالی و تمدید خودکار سهماهه کارتهای بانکی را بهکار گرفتند. سقف برداشت نقدی از خودپردازها تا ۵۰۰ هزار تومان در شبانهروز و سقف تراکنش غیرحضوری با رمز دوم ثابت از ۵میلیون ریال به ۱۰میلیون ریال افزایش یافت. همچنین برای کاهش نیاز به حمل حجم بالای اسکناس و جبران کمبود نقدینگی در جامعه، اسکناسهای یکمیلیون تومانی از ۲۴ اسفند ۱۴۰۴ در شعب منتخب توزیع شد. از طرفی با توجه اینکه یکی از دغدغههای اصلی مردم، انقضای کارتهای بانکی در اسفندماه بود که میتوانست تردد به شعب بانکها را افزایش دهد. بانک مرکزی با یک دستور عملیاتی، تمام کارتهای تاریخگذشته را بهصورت خودکار سه ماه تمدید کرد و به این ترتیب یکی از منابع بالقوه بحران اعتماد را خنثی ساخت.
تابآوری در برابر حملات ترکیبی
در جریان جنگ رمضان، دشمن صرفا به حملات سایبری بسنده نکرد. حمله موشکی به یکی از ساختمانهای بانک سپه در تهران خسارات فیزیکی جدی وارد کرد. همزمان، سامانههای بانک ملی و بانک سپه با اختلالات موقتی مواجه شدند. با این حال، میانگین بازیابی خدمات (MTTR) در بانکها کمتر از ۶ ساعت گزارش شده است. مکانیسم اصلی تابآوری، استقرار تیمهای عملیاتی شیفتی در واحدهای ستادی و فناوری اطلاعات بود بهطوری که بعد از هرگونه مشکلی ظرف نهایت ۲۴ ساعت سامانههای جایگزین و شعبههای سیار فعال شدند. همچنین، حضور فیزیکی ۳۰ تا ۱۰۰ درصدی شعب (بسته به منطقه) و تنظیم ساعات کاری انعطافپذیر (۷:۳۰ تا ۱۳:۳۰ شنبه تا چهارشنبه و تا ۱۲:۳۰ پنجشنبهها) نشان داد که شبکه بانکی از برنامه عملیاتی مدونی برای شرایط جنگی برخوردار است. بانکها موظف شدند تمام واحدهای پشتیبان خود را با حداقل ۲۰ درصد نیرو بهصورت ۲۴ ساعته فعال نگه دارند که از فروپاشی زیرساختهای کلیدی جلوگیری کرد.
بستههای حمایتی بانک مرکزی
در شرایط جنگی، سیاستهای انقباضی افراطی و اصرار بر دریافت جریمههای دیرکرد میتواند منجر به موج ورشکستگیهای زنجیرهای شود. بانک مرکزی با درک این واقعیت، بسته جامع حمایتی را شامل بخشودگی کامل جریمه دیرکرد (وجه التزام) وامهای خرد زیر ۷۰۰میلیون تومان و تعلیق محرومیتهای قانونی چکهای برگشتی برای بازه زمانی ۹ اسفند ۱۴۰۴ تا دوره اضطرار ابلاغ کرد. علاوه بر این، اقدامات مختلفی نیز برای هموار کردن مسیر ادامه فعالیت بنگاههای تولیدی ازجمله برداشتن محدودیت اعطای تسهیلات در صورت دیرکرد اقساط وام و صدور ضمانتنامه بانکی و پذیرش وثایق و تضامین تحت این شرایط اقدام کرد.
چرا این تابآوری اهمیت راهبردی دارد؟
تداوم خدمات بانکی در جنگ رمضان سه دستاورد اساسی داشت:
پیشگیری از شکلگیری بازار سیاه پول و سفتهبازی ارزی: وقتی مردم اطمینان پیدا کردند که کارت بانکی آنها در هر شرایطی کار میکند و خودپردازها نقدینگی دارند، نیاز به خروج سرمایه از سیستم بانکی و تبدیل آن به ارز یا کالاهای غیر مولد کاهش پیدا کرد و در طول جنگ مشاهده شد، بازارهای طلا و ارز خالی از خریدار بودند و حتی بسیاری از افراد تمایل داشتند که طلا و ارز خود را به ریال تبدیل کنند. به همین علت نرخ طلا و ارز در این مدت کاهش پیدا کرد.
تداوم زنجیرههای تامین و بنگاهداری: با حفظ عملیات پایانههای فروش (POS) و درگاههای پرداخت آنلاین، کسبوکارهای خرد و متوسط توانستند به حیات و مبادلات روزانه خود ادامه دهند. کاهش هزینه روانی جنگ: شاخصهای رفتاری نشان میدهد که هرگونه توقف خدمات بانکی نقش مهمی در آرامش و روحیه مردم دارد و ضریب اضطراب جامعه را ۳ تا ۴ برابر افزایش میدهد. بر همین اساس، حفظ پایداری شبکه بانکی در شرایط جنگ، نقش مهمی در حفظ آرامش در جامعه داشت. با همکاری مناسب بانک مرکزی و شبکه بانکی، پرداختیهای کارکنان دستگاههای اجرایی و بازنشستگان در دوران جنگ به موقع انجام شد.
عملکرد بانک مرکزی در این بازه، بهعنوان یک «مهارکننده غیرخطی بحران» عملکرد و نقش مهمی در حفظ امنیت اقتصادی کشور داشت. شبکه بانکی ایران در جنگ رمضان ثابت کرد که برخلاف تصور رایج دشمن، نقطه ضعف اقتصاد کشور نیست و هیچ اتفاقی نمیتواند خدمترسانی آن را مختل کند. عملکرد بانک مرکزی و نظام بانکی در این ۴۰ روز، مصداق بارز «مسوولیتپذیری در شرایط بحرانی» و ثبت در تجربه تاریخ بانکداری کشور است.
* کارشناس بانکی
