چالش اجماع بر سر بازگشایی تنگه بررسی شد؛
رژیم حقوقی تنگه هرمز
رایگیری در خصوص قطعنامه جنجالی بحرین درباره تنگه هرمز که پیشنویس اولیه آن با مخالفت روسیه، چین و فرانسه روبهرو شده بود، برای بار سوم به تعویق افتاد و حتی مشخص نیست که این رایگیری چه زمانی قرار است انجام شود. دلیل این تعویقها این است که اعضا برای رسیدن به اجماع و جلوگیری از وتوی روسیه و چین با مشکل مواجه شدهاند. اعضا به دنبال متقاعد کردن چین و روسیه و همراهی با قطعنامه هستند، اما این دو کشور آن را منوط به تعدیل لحن تهاجمی قطعنامه و در عین حال در نظر گرفتن منافع ایران کردهاند. تصویب هرگونه قطعنامه شورای امنیت نیازمند حداقل ۹ رای موافق و عدم وتو از سوی پنج عضو دائم شامل آمریکا، روسیه، چین، بریتانیا و فرانسه است.
به دنبال آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، جمهوری اسلامی نیز عبور و مرور از این تنگه را برای کشورهای دیگر محدود کرد و فقط به برخی کشتیها و نفتکشها که مربوط به دشمن نباشند اجازه عبور میدهد. به گزارش خبرگزاری فارس، رویترز به نقل از دیپلماتها گزارش داد که انتظار میرود شورای امنیت سازمان ملل هفته آینده در خصوص قطعنامه ارائه شده از سوی بحرین درباره تنگه هرمز رایگیری کند. به گزارش سیانان، رایگیری ابتدا قرار بود روز جمعه ۱۴ فروردین انجام شود، سپس به روز شنبه موکول شد. به گفته رویترز، چند دیپلمات اکنون میگویند که رایگیری به هفته آینده موکول شده و تاریخ جدیدی هم برای آن تعیین نشده است. این خبرگزاری افزود نمایندگی بحرین در سازمان ملل به درخواست برای اظهارنظر درباره دلیل این تاخیر پاسخ نداد.
پیشتر روزنامه نیویورکتایمز گزارش داد که نمایندگیهای روسیه، چین و فرانسه در سازمان ملل تلاش میکنند مانع صدور قطعنامه شورای امنیت برای استفاده از نیروی نظامی در تنگه هرمز شوند. پیشنویس قطعنامه مورد بحث پس از چندهفته مذاکرات پشت درهای بسته، در نسخه چهارم خود قرار دارد. بخشی از این متن که جنجالبرانگیز شد، بیان میکند که شورای امنیت به کشورهای عضو اجازه میدهد از تمام ابزارهای لازم شامل نیروی نظامی برای تضمین عبور و مرور و جلوگیری از تلاشها برای بستن، ایجاد مانع یا هرگونه مداخله در ناوبری بینالمللی از طریق تنگه هرمز استفاده کنند. فو کونگ، نماینده چین در سازمان ملل، پنجشنبه گذشته گفت که این طرح به کشورها اجازه میدهد هر طور خواستند در تنگه هرمز از نیروی نظامی بدون رعایت قوانین بینالمللی استفاده کنند که فقط آتش جنگ را شعلهورتر میکند.
در این میان، دیپلماسی پشت پرده وزیر امور خارجه چین، وانگ یی، با همتای بحرینی خود، عبداللطیف بن رشید الزایانی، نقش مهمی در کاهش مخالفت چین داشت و بر موضع اصولی پکن در مخالفت با تجاوز و حمایت از صلح تاکید شد. در نتیجه، پیشنویس جدید به طور قابلتوجهی تعدیل شد و بر رویکرد دفاعی به جای تهاجمی تمرکز دارد. مطابق پیشنویس جدید، کشورها میتوانند از تمامی ابزارهای دفاعی لازم و متناسب با شرایط در تنگه هرمز و آبهای مجاور برای تضمین عبور کشتیها و جلوگیری از مداخلات در ناوبری بینالمللی به مدت حداقل ۶ ماه استفاده کنند. سخنگوی وزارت خارجه چین، ماو نینگ، اعلام کرد که علت اصلی اختلال در تنگه هرمز، عملیات غیرقانونی آمریکا و اسرائیل است و تنها با پایان جنگ و بازگرداندن صلح و ثبات، مسیرهای بینالمللی امن خواهند شد.
بازهم تناقض ترامپ
در این بین اظهارنظرهای متناقض دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا نیز قابلتوجه است؛ رئیسجمهور آمریکا که تاکنون بارها اظهارات متفاوتی را درباره تنگه هرمز بیان کرده، روز جمعه در شبکه اجتماعی خود مدعی شد که این گذرگاه آبی میتواند «به زودی» بازگشایی شود! به گزارش باشگاه خبرنگاران، ترامپ در تروث سوشال نوشت: «با کمی زمان بیشتر، میتوانیم به راحتی تنگه هرمز را باز کنیم، نفت را بگیریم و ثروت زیادی به دست آوریم. این یک فوران (انرژی) برای جهان خواهد بود.» این اظهارات در حالی بیان میشود که او روز سهشنبه گذشته گفته بود که قصدی برای آنچه «بازگشایی» تنگه هرمز میخواند، ندارد و کشورهایی که به استفاده از آن متکی هستند، باید چنین اقدامی را انجام دهند.
بررسی وضعیت هرمز در لندن
همچنین روز پنجشنبه گذشته انگلیس میزبان مقامات بیش از ۳۵ کشور با هدف بررسی گزینههای «دیپلماتیک و عملیاتی» برای بازگشایی تنگه هرمز بود. این نشست پس از آن برگزار شد که کشورهای اروپایی به درخواستهای مکرر دونالد ترامپ رئیسجمهور آمریکا برای ایجاد ائتلافی نظامی در جهت بازگشایی تنگه هرمز «نه» گفتند. طبق گزارش رویترز مقامات اروپایی اعلام کردند نشست اولیه روز پنجشنبه بر شناسایی کشورهایی متمرکز بود که آمادگی مشارکت در ائتلاف پیشنهادی را دارند. این نشست همچنین به بررسی گزینههای دیپلماتیک و اقتصادی موجود برای متقاعد کردن ایران به بازگشایی تنگه هرمز اختصاص داشت. رویترز افزود: «اگرچه این جلسه بدون توافق نهایی بر سر اقدامات مشخص به پایان رسید، اما یکی از مقامات حاضر تاکید کرد که میان اعضا اجماعی کلی شکل گرفته است مبنی بر اینکه ایران نباید اجازه یابد از کشتیهای عبوری حق ترانزیت دریافت کند و تمامی کشورها باید حق کشتیرانی آزادانه در این آبراهه را داشته باشند.»
مخالفت پاریس با واشنگتن
این تحولات درحالی است که به اذعان رویترز کشورهای اروپایی در ابتدا درخواست دونالد ترامپ برای اعزام نیروی دریایی به منطقه را به دلیل بیم از کشیده شدن به یک درگیری گسترده رد کرده بودند. اما ترامپ شامگاه چهارشنبه گذشته با لحنی کنایهآمیز خطاب به کشورهایی که از این آبراهه استفاده میکنند ،گفت که کمی شجاعت به خرج دهید و فقط آن را بگیرید؛ آن را تصرف و محافظت کنید و برای خودتان استفاده کنید. در واکنش به این اظهارات، امانوئل ماکرون رئیسجمهور فرانسه، روز پنجشنبه در جریان سفر به کرهجنوبی، گزینه تصرف نظامی تنگه هرمز را غیرواقعبینانه خواند. ماکرون هشدار داد: «چنین عملیاتی زمان نامحدودی به طول خواهد انجامید و تمامی کسانی را که قصد عبور از این تنگه را داشته باشند، در معرض مخاطرات ساحلی و همچنین حملات موشکهای بالستیک قرار خواهد داد.» وی تاکید کرد: «صدور قطعنامه از سوی شورای امنیت در خصوص تنگه هرمز نه تنها هیچ مشکلی را حل نمیکند، بلکه خود به بخشی از مشکل تبدیل میشود.»
هشدار عراقچی
این در حالی است که در تماس تلفنی روز چهارشنبه ۱۴ فروردین سید عباس عراقچی، وزیر خارجه کشورمان با سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، عراقچی گفت: «صدور قطعنامه از سوی شورای امنیت در خصوص تنگه هرمز نه تنها مشکلی را حل نمیکند، بلکه خود به بخشی از مشکل تبدیل میشود. »
پروتکل صلح برای تنگه
درحالیکه در بین کشورهای خارجی اختلافات بر سر چگونگی مواجهه با حرکت ایران در قبال تنگه هرمز شدت گرفته است، در ایران مقامات اظهارنظرهایی در این خصوص ارائه دادهاند. کاظم غریبآبادی، معاون وزیر خارجه ایران، در مصاحبه با اسپوتنیک گفت:« نظر ما این است که در شرایط صلح، تردد کشتیها تحت نظارت و هماهنگی با کشورهای ساحلی، ایران و عمان، صورت گیرد و مجوزهای لازم و فوری را اخذ کنند تا عبور ایمن تضمین شود.» غریبآبادی تاکید کرد:« ما در حال بررسیهای لازم در این زمینه هستیم که در شرایط صلح هم پروتکلی را با عمان بهعنوان کشور ساحلی دیگر برای تضمین عبور ایمن کشتیها مورد توافق قرار دهیم تا تمامی عبورها بر اساس توافق و الزامات ایمنی انجام شود. طبیعتا این الزامات به معنای محدودیت نخواهد بود بلکه برای تسهیل و تضمین عبور ایمن و ارائه خدمات بهتر به کشتیهایی است که از این مسیر عبور میکنند. ما راجع به این موضوع در مراحل پایانی تدوین پیشنویس این پروتکل هستیم و پس از تدوین آن در داخل، قطعا مذاکرات خود را با طرف عمانی هم آغاز خواهیم کرد تا بتوانیم پروتکل مشترکی را نهایی کنیم.»
اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت خارجه نیز روز پنجشنبه ۱۳فروردین در سخنانی درباره دلایل بستن تنگه هرمز در مصاحبه با یک رسانه آفریقای جنوبی توضیح داد:« اینکه چرا ما تصمیم گرفتیم اقدامات خاصی را درباره عبور کشتیها و شناورها اتخاذ کنیم، دلیلش بسیار ساده است. زیرا ما باید اطمینان حاصل کنیم که متجاوزان، کشتیها و شناورهای آنها از این آبراه برای انجام تجاوز نظامی علیه ایران سوءاستفاده نکنند. این بر اساس حقوق بینالملل است.»
هرمز در آستانه تغییر رژیم حقوقی
باشگاه اقتصاددانان
