دوستان ایران در مخمصه جنگ ایران با آمریکا کجا هستند؟
متحدان تماشاچی ایران
دولت ایران با وجود اینکه مدتها توسط غرب تحریم و منزوی شدهبود، روابط دیپلماتیک، تجاری و نظامی خود را با طیف وسیعی از کشورها حفظ کرد. ترکیه و هند در زمینه تجارت و امنیت با ایران همکاری داشتند. چین برای نفت ارزان به آن چشم دوخته بود. کرهشمالی، ونزوئلا و روسیه این کشور را متحد خود در مبارزه علیه غرب میدانستند و با آن برای توسعه فناوری نظامی و دورزدن تحریمها همکاری میکردند. اکنون که ایران در معرض حمله ایالاتمتحده و اسرائیل قرار گرفتهاست، آن دوستان، همسایگان و شرکا چیزی بیش از «کلمات» برای ارائه به ایران ندارند.
«بن هوبارد» در گزارشی برای نیویورکتایمز نوشت؛ بدون متحدان واقعی، این جنگ، یک جنگ تنها برای ایران تنهاست. به گفته کارشناسان، این جنگ محصول سرمایهگذاری ایران روی نیروهای مقاومت در منطقه است. این نیروها اکنون نمیتوانند به ایران کمک چندانی کنند. روابط ایران با سایر کشورها نیز منجر به حمایت ملموسی نشدهاست؛ حتی کشورهایی که بهدلیل خصومتشان با امپریالیسم غربی متحد ایران هستند به یاری این کشور نیامدهاند.
«سینان اولگن»، دیپلمات سابق ترکیه و مدیر ادام، یک اندیشکده مستقر در استانبول، گفت: «این یک زنگ خطر جدی برای کسانی است که معتقد بودند یک محور ضدغربی در حال ظهور وجود دارد.» او با اشاره به روسیه، چین، ایران و کرهشمالی گفت: «اکنون میبینید که وقتی یکی از این چهار کشور تحتمحاصره غرب است، هیچکدام به یاری دیگری نمیآید.»
کارشناسان میگویند؛ اکثر کشورهایی که با ایران روابط خود را حفظ میکنند، این کار را از روی ضرورت استراتژیک، جغرافیایی یا اقتصادی انجام میدهند و دلیل کمی برای فداکاری در هنگام حمله به ایران دارند. اکنون، این روابط ممکن است از آنها محافظت نکند. بهطور مثال، برخی میگویند موشکی از ایران بهسوی خاک ترکیه شلیک شدهاست. ارتش ایران در بیانیهای شلیک موشک به ترکیه را تکذیب کرد و گفت؛ به حاکمیت ترکیه احترام میگذارد. ترکیه هم که روابط دیپلماتیک و تجاری دیرینهای با ایران دارد سعی کرده از جنگ جلوگیری کند. اولگن، دیپلمات سابق، رویکرد ترکیه به ایران را ریشه در تاریخ و ناشی از جبر جغرافیایی توصیف کرد. وی گفت: «ما با ایران دوست نیستیم، در مورد خیلی چیزها توافق نداریم، اما باید در این فضای جغرافیایی همزیستی داشته باشیم.»
مقامات ترکیه در تلاش برای توقف جنگ هستند اما دلیل آنها این است که بیش از اینکه دوستدار ایران باشند، نگران سرایت بیثباتی خاورمیانه به ترکیه هستند؛ همانطور که در درگیریهای گذشته در عراق و سوریه که با ترکیه هممرز هستند، اتفاق افتاد. به گفته «کبیر تانجا»، مدیر اجرایی بنیاد تحقیقاتی آبزرور خاورمیانه مستقر در دبی، هند نیز با ایران بهعنوان یک بازیگر مهم در منطقه خود و برای دستیابی به مزایای اقتصادی وارد تعامل شد. او گفت: «قطعا هیچ همپوشانی از نظر جهانبینی وجود نداشت. این رابطه همیشه بسیار تعاملی بود، اما از نظر دهلینو، رابطهای کاربردی و مفید بود.»
هند برنج، محصولات کشاورزی و دارو به ایران صادر میکند و سرمایهگذاری زیادی در بندر چابهار در سواحل جنوبی ایران انجام داده تا مسیری برای صادرات به آسیایمرکزی ایجاد کند که پاکستان، رقیب اصلیاش را دور بزند. روابط با ایران مانع از تبدیلشدن هند به بزرگترین مشتری تسلیحات اسرائیل نشد، بهطوری که طبق گزارش موسسه تحقیقات صلح بینالمللی استکهلم، خریدهای هند ۳۴درصد از کل فروش اسرائیل را بین سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴ تشکیل میدهد. نارندرا مودی، نخستوزیر هند، تنها چند روز قبل از جنگ، در کنست اسرائیل سخنرانی کرد، نشان افتخار پارلمانی دریافت کرد و با همتای اسرائیلی خود، بنیامین نتانیاهو، قراردادهای تجاری امضا کرد. تانجا گفت: اقدام هند برای ایجاد تعادل بین اسرائیل، ایران و سایر کشورها به این معنی است که از جنگ در ایران دوری خواهد کرد.
سایر کشورهایی که با ایران رابطه دارند و میزبان ارتش ایالاتمتحده نیز هستند، با حملات ایران، در معرض تهدید قرارگرفتهاند. ایران به تعدادی از پایگاههای آمریکا در کشورهای عربی حملاتی انجام دادهاست. ایران از کشورهای شریکی که دشمنی خود را با غرب دارند، حمایت کمی دریافت کردهاست. کرهشمالی جنگ را محکوم کرد اما کار دیگری انجام نداد. موضع ونزوئلا از زمانیکه ایالاتمتحده در ژانویه رئیسجمهور نیکولاس مادورو را برکنار کرد، تغییر کردهاست. چین همچنان بزرگترین شریک تجاری ایران است، عمدتا به این دلیل که بیش از سهچهارم نفت ایران را خریداری میکند، نفتی که بهدلیل تحریمهای ایالاتمتحده با تخفیف قابلتوجهی دریافت میکند. چین خواستار خویشتنداریشده، ترور رهبر عالی ایران و فرماندهان نظامی ارشد را «غیرقابلقبول» خوانده و فرستادهای را برای میانجیگری منصوب کردهاست. تحلیلگران میگویند بعید است که چین مستقیما ایالاتمتحده را به چالش بکشد، تا تنشزدایی شکننده قبل از سفر موردانتظار ترامپ به چین در ماه آوریل را مختل نکند.
روسیه بیش از یک دههاست که نزدیکترین متحد دولتی ایران در مقابله با غرب بودهاست. «هانا نوته»، مدیر برنامه اوراسیا در مرکز مطالعات منع گسترش سلاحهای هستهای جیمز مارتین، گفت: «شما این اتحاد و نارضایتی روبهرشد را در مورد نظم جهانی و سیستم اتحاد ایالاتمتحده دارید.» همکاری نظامی بین روسیه و ایران در طول درگیری در سوریه افزایشیافت، جاییکه هر دو کشور از رئیسجمهور بشار اسد قبل از سرنگونی او در دسامبر 2024 حمایت کردند. حمله تمامعیار روسیه به اوکراین، این رابطه را بیش از پیش تقویت کرد زیرا روسیه به فناوری پهپادهای ایرانی نیاز داشت و آن را علیه اوکراین بهکار گرفت.
در ژانویه 2025، روسیه و ایران یک پیمان همکاری بزرگ امضا کردند که روابط دفاعی آنها را تعمیق بخشید، اما شامل الزامی برای دفاع از یکدیگر در صورت حمله نظامی نبود. نوته گفت؛ روسیه مقداری تجهیزات نظامی به ایران دادهاست، اما حمایت آن محدود بودهاست، تاحدی به این دلیل که روسیه نمیخواست رابطه خود با اسرائیل را پیچیده کند. نوته افزود: اکنون که ایران در جنگ است، روسیه احتمالا به سیاست خود مبنیبر اجتناب از درگیری نظامی مستقیم با اسرائیل و ایالاتمتحده در خاورمیانه پایبند خواهد ماند. این احتمالا سهم روسیه را در حمایت از ایران در سازمانملل و سایر مجامع بینالمللی محدود خواهد کرد. نوته در مورد دیپلماسی روسیه گفت: «روسها کاملا تهاجمی از ایرانیها دفاع کردهاند، اما این [دفاع] در این شرایط برای ایران فایده چندانی ندارد.»
