«دنیایاقتصاد» قیمت کالاهای اساسی را بررسی کرد
از بازار جهانی تا سفره ایرانی
شیر
بر اساس دادههای به دست آمده از ۷۸ کشور، میانگین قیمت جهانی شیر یک لیتری با ۱.۵ تا ۲.۵درصد چربی در حدود ۱.۸۰دلار است. به عبارتی قیمت هر لیتر شیر با احتساب دلار ۱۴۰ هزار تومان، معادل ۲۵۳هزار تومان است. در این میان تونس با ۰.۴۷دلار(۶۶ هزار تومان) ارزانترین قیمت و غنا با ۴.۱۴ دلار(۵۸۰ هزار تومان) بیشترین قیمت را دارد. ایران با میانگین قیمت ۹۵هزار تومان در شمار کشورهایی قرار دارد که این کالا در آن نسبتا ارزان عرضه میشود. بیشترین قیمت شیر بعد از کشور غنا در کرهجنوبی و ایالات متحده است. هنگکنگ نیز با قیمت ۴۴۲ هزار تومان، در رتبه بعدی قرار دارد.
دادهها نشان میدهند که از ژانویه ۲۰۲۵ میانگین قیمت جهانی شیر با رشد ۱۳درصدی، از ۱.۵۸دلار به ۱.۷۹دلار رسیده است. این افزایش عمدتا ناشی از رشد هزینههای تولید (نهادهها، انرژی، حملونقل) و نوسانات عرضه و تقاضا در بازار جهانی بوده. با این حال در ماههای اخیر برخی نشانههای تعدیل قیمت (بهویژه در بازارهای عمدهفروشی) مشاهده شده است.
شیر همچنان یکی از مهمترین کالاهای اساسی جهان است به طوری که بیش از ۶میلیارد نفر در جهان روزانه شیر مصرف میکنند و درآمد یکمیلیارد نفر وابسته به این کالای اساسی است. بررسی روند مصرف نشان میدهد که مصرف شیر از سال ۲۰۲۰ در سطح جهان، بهخصوص در کشورهای در حال توسعه، افزایش داشته است. در این میان کشورهای فنلاند، سوئد و هلند در اروپا و ایالات متحده و کانادا بیشترین سرانه مصرف شیر را دارند. بر اساس گزارش سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد، مصرف سرانه لبنیات در ایران از ۱۰۱ کیلوگرم در ۲۰۱۰ به ۷۰ کیلوگرم در ۲۰۲۳ افت کرده و به کمتر از نصف میانگین جهانی رسیده است.
این افت شدید در مصرف عمدتا نتیجه تورم مزمن، کاهش قدرت خرید خانوارها، گسترش فقر و افزایش قیمت نسبی لبنیات نسبت به سایر مواد غذایی است. در نتیجه، بسیاری از خانوارهای ایرانی برای تامین نیازهای پایهای دیگر، از مصرف شیر و محصولات لبنی کاستهاند که این موضوع میتواند در بلندمدت پیامدهای جدی برای سلامت عمومی بهویژه کودکان و نوجوانان به همراه داشته باشد.
روغن پخت و پز
روغنهای گیاهی یکی از مهمترین اجزای رژیم غذایی جهانی هستند و روغن پالم با سهم ۳۵ درصد از کل مصرف روغنهای گیاهی خوراکی، پرمصرفترین نوع در جهان به شمار میرود. دلیل اصلی این برتری، بازدهی بسیار بالای درخت نخل روغنی در واحد سطح، هزینه تولید پایینتر و ماندگاری طولانی در محصولات فرآوریشده است که آن را برای صنایع غذایی، آرایشی و حتی سوخت زیستی ایدهآل میکند.
دادههای جمعآوری شده در ۷۷ کشور جهان نشان میدهد که میانگین قیمت روغن پخت و پز یک لیتری معادل ۳.۶۲ دلار(۵۰۷ هزار تومان) است. در این میان کشور هلند با ۱.۷۶ دلار(۲۴۶ هزار تومان) ارزان ترین بازار را دارد. اسرائیل نیز با قیمتی بیش از یکمیلیون تومان گرانترین روغن پخت و پز را به خانوارها عرضه میکند. کشورهایی مانند هنگکنگ، استرالیا و ژاپن در ردههای بعدی گرانترینها قرار دارند. در این میان ایران با میانگین قیمتی۲۵۵ هزار تومان برای هر لیتر روغن نباتی نسبت به میانگین ۵۰۷ هزارتومانی جهانی این کالا را نسبتا ارزان عرضه میکند.
براساس گزارشهای سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) و دیگر منابع معتبر، مصرف جهانی روغن در سال ۲۰۲۳ معادل ۱۲.۱۴ کیلوگرم به ازای هر فرد بوده است. این رقم در ایران حدودا ۱۶.۷۵ کیلوگرم است که ریشه در فرهنگ غذایی ایرانی دارد که بر پایه هدررفت قابلتوجه در پختوپز خانگی و استفاده سنتی از روغنهای نیمهجامد استوار است. در ایران عوامل دیگری نیز به این مصرف بالا دامن زدهاند؛ از جمله جایگزینی روغنهای حیوانی سنتی (با چربی اشباع بسیار بالا) با انواع گیاهی مایع یا نیمهجامد، عرضه روغنهای نیمهجامد در حجمهای بزرگ و اغلب با قیمت پایینتر، و در دورههایی تخصیص ارز ترجیحی که منجر به مصرف بیش از نیاز داخلی و حتی قاچاق به کشورهای همسایه شده است.
گزارشهای رسمی و غیررسمی نشان میدهد که در برخی سالها، حجم این قاچاق به صدها هزار تن رسیده و ارزش آن صدهامیلیون دلار بوده است. این مساله نهتنها باعث خروج ارز یارانهای از کشور میشد، بلکه کمبود مصنوعی در بازار داخلی ایجاد میکرد و قیمتها را برای مصرفکننده ایرانی بالا میبرد. اگرچه حذف ارز ترجیحی با افزایش معنادار قیمت روغن و منو رستورانها همراه بوده است و درنتیجه فشار زیادی را بر معیشت خانوارها وارد کرده، اما از منظر اقتصادی بسیاری از کارشناسان آن را گامی لازم برای پایان دادن به رانت و قاچاق میدانند.
گوشت مرغ
گوشت مرغ، به عنوان یکی از محبوبترین و مقرونبهصرفهترین منابع پروتئین حیوانی در جهان، جایگاه ویژهای در رژیم غذایی روزانه میلیاردها نفر دارد. این گوشت نسبت به گوشت قرمز، غذاهای دریایی و دیگر انواع پروتئینهای حیوانی ارزانتر بوده و به همین دلیل در بسیاری از کشورها، از جمله کشورهای در حال توسعه، به طور گسترده در وعدههای غذایی گنجانده میشود.
در این میان از منظر مصرف کل، چین همچنان در صدر جدول جهانی قرار دارد. در سالهای اخیر مصرف مرغ در چین به بیش از ۱۵میلیون تن رسیده و از ایالات متحده پیشی گرفته است. همزمان چین یکی از بزرگترین تولیدکنندگان مرغ جهان است تا بتواند تقاضای عظیم داخلی خود را تامین کند. پس از چین، ایالات متحده، برزیل، روسیه و مکزیک در رتبههای بعدی قرار دارند.
دادهها نشان میدهند که مصرف سرانه مرغ در سالهای اخیر در برخی کشورها مانند کویت، قطر و عمان بیش از ۶۰ کیلوگرم در سال بوده است. این در حالی است که میانگین جهانی حدود ۱۵–۲۰ کیلوگرم متغیر است. در ایران، مصرف سرانه مرغ در سالهای اخیر حدود ۲۳ الی ۲۵ کیلوگرم بوده است. افت نسبی مصرف سرانه در ایران عمدتا بهدلیل تورم شدید، کاهش قدرت خرید خانوارها و افزایش قیمت گوشت مرغ نسبت به درآمد است که منجر به جایگزینی با منابع پروتئینی ارزانتر یا کاهش کلی مصرف پروتئین حیوانی شده است.
براساس آمارهای به دست آمده از ۷۹ کشور، میانگین قیمت یک مرغ کامل با وزن یک کیلوگرم در جهان معادل ۵.۷۹ دلار(۸۱۰ هزار تومان) است. در این میان برزیل با قیمت ۲۶۰ هزار تومان ارزانترین مرغ را عرضه میکند. در مقابل سوئیس با قیمتی بیش از ۲میلیون تومان، گران ترین عرضه کننده مرغ محسوب میشود. براساس دادهها در ایران قیمت یک کیلوگرم مرغ کامل تقریبا معادل ۲۵۵ هزار تومان است که فاصله معناداری با ارزانترین قیمت مرغ در جهان ندارد. با این حال سطح پایین میانگین دستمزدها و تورم سایر کالاها موجب شده که این ارزانی نسبی، تاثیر معناداری بر سبد غذایی خانوارها نداشته باشد.
تخممرغ
تخممرغ، مانند گوشت مرغ، یکی از کالاهای اساسی و مقرونبهصرفه در تامین پروتئین و کالری روزانهمیلیونها نفر در سراسر جهان است. در حال حاضر میانگین مصرف سرانه تخممرغ در جهان حدود ۱۰ تا ۱۱ کیلوگرم در سال (معادل تقریبا ۲۰۰ تا ۲۵۰ عدد تخممرغ به ازای هر نفر) است. در این میان بیشترین مصرف سرانه تخممرغ برای کشور چین(۷۵.۲۲) در رتبه اول و دررتبه بعد کشور بلژیک(۳۲.۸۳) و لوکزامبورگ (۲۵.۴۷) است. ایران نیز با مصرف سرانه ۸.۴۷ پایین تر از میانگین جهانی بوده و در رتبه ۸۴ از میان ۱۷۷ کشور قرار دارد.
بر اساس دادههای بهدستآمده از ۸۰ کشور در سال ۲۰۲۵ میانگین قیمت یک بسته ۱۲ تایی از تخممرغهای غیرارگانیک در سطح جهان معادل ۳.۳۳ دلار(۴۶۶ هزار تومان) است. کمترین مقدار قیمت مربوط به کشور پاکستان با قیمت ۱۸۵ هزار تومان است و بیشترین قیمت مربوط به سوئیس با ۸.۱۵ دلار (بیش از یکمیلیون تومان) است. میانگین ۲۰۰ هزار تومانی بسته ۱۲ عددی تخممرغ در ایران موجب شده است که ایران رتبه هفتم ارزانترین تخممرغ در جهان را به خود اختصاص دهد.
