ردپای رکود در سودآوری فراکاپ‌‌‌ها
دنیای اقتصاد-عباس بیات : گروه فعالیتهای مرتبط با اوراق بهادار در بازار سرمایه تحت عنوان شرکت‌های فراکاپ شناخته می‌شود. این نهاد برمبنای اتصال سهامداران به بازارهای مالی طراحی شده است. این نهادها جزو نهادهای عمومی غیردولتی محسوب می‌شوند که ردیف بودجه به آنها تعلق نمی‌گیرد و از طریق کارمزد معاملاتی خود کسب درآمد می‌کنند. از آنجا که بازار سرمایه ایران یکطرفه بوده و معامله‌‌‌گران فقط از محل خرید می‌‌‌توانند کسب سود کنند، فروش استقراضی در بازار سرمایه ایران هنوز راه‌‌‌اندازی نشده و این مهم در کنار دامنه نوسان محدود موجب تعمیق رکود معاملاتی در بازار سرمایه شده است. محدودیت دامنه نوسان، حجم و ارزش معاملات را کاهش می‌دهد و موجب می‌شود خرید و فروش در بازار کاهش یابد و درنتیجه کارمزد که سود نهادهای واسط است تقلیل می‌یابد. در سال ۱۴۰۲ درآمد فراکاپ‌‌‌ها ۴۸درصد رشد داشت که در قیاس با متوسط سالانه ۲۴درصد افت شتاب داشته است. در سال‌جاری هم درآمد این شرکت‌ها چه در مقیاس شش‌ماهه و چه در تابستان با افت همراه شده است. سود عملیاتی و خالص شرکت‌های مرتبط با اوراق بهادار طی تابستان امسال به ترتیب کاهش ۶۰ و ۲۵درصدی را تجربه کرد.
فراکاپ‌‌‌های بورسی
همان‌طور که از اسم گروه فعالیتهای مرتبط با اوراق بهادار مشخص است، شرکت‌های فعال در این حوزه، نقش واسط میان سرمایه‌گذاران و ناشرهای اوراق بهادار یا بازارهای مالی را ایفا می‌کنند. اکثر شرکت‌های پذیرفته‌شده در این گروه، به تامین مالی موردنیاز برای سایر شرکت‌ها یا فراهم کردن بسترهای لازم برای انجام معاملات می‌پردازند. از طرف دیگر حوزه تخصصی این گروه‌ها را می‌توان ارائه خدمات مالی به مشتریان و شرکت‌های منتشر‌کننده اوراق دانست.
به‌طور کلی شرکت‌های فعال در این گروه را می‌توان به بخش‌هایی مانند تامین سرمایهها و سهم‌های فراکابی تقسیم کرد. سهم‌های فراکابی در گروه فعالیتهای کمکی به نهادهای مالی واسط قرار میگیرند؛ چرا که هر یک از این سهم‌ها به عنوان واسطه میان سرمایه‌گذاران و ناشران اوراق بهادار قرار میگیرند. این گروه از بازار سرمایه شامل چهار شرکت است که با نمادهای کالا، بورس، انرژی و فرابورس در بازار مورد معامله قرار میگیرند. کالا نماد مرتبط با بورس‌کالا، بورس نماد مرتبط با سازمان بورس اوراق بهادار، انرژی مربوط به بورس انرژی و فرابورس مرتبط با شرکت فرابورس است.
رکود درآمدی واسط‌های مالی
از آنجا که بخش عمده درآمد نهادهای واسط مالی از طریق کارمزد تامین می‌شود، دامنه نوسان محدود و یکطرفه بودن بازار همواره ریسک کاهش سودآوری را برای این صنعت به دنبال دارد. هرچه نقدشوندگی در بازار کاهش یابد، سودآوری این صنعت نیز دستخوش تغییر می‌شود. کارمزد معاملاتی بازار سرمایه ایران در قیاس با دیگر نقاط جهان بسیار بالاست. با این حال، درآمد نهادهای واسط این صنعت از جمله کارگزاری‌‌‌ها، نهادهای واسط مالی و تامین سرمایهها از محل کارمزد ناچیز است. از طرفی چون سازمان‌های بورس، فرابورس، بورس‌کالا و بورس انرژی جزو نهادهای عمومی غیردولتی هستند، ردیف بودجه برای آنها تخصیص داده نمی‌شود و تمامی درآمد این شرکت‌ها از خود آنها تامین می‌شود.
بررسی درآمد این صنعت در دوره‌‌‌های اخیر نشان می‌دهد که عمده شرکت‌های فعال در این حوزه با کاهش درآمد همراه شده‌‌‌اند. تجمیع درآمد چهار شرکت مرتبط با اوراق بهادار به‌طور متوسط هر سال ۷۳درصد افزایش یافته، اما این رشد در سال ۱۴۰۲ نزول شتاب بالایی را تجربه کرده است. مجموع درآمد فراکاپ‌‌‌ها طی سال گذشته ۲هزار و ۲۶۱میلیارد تومان به ثبت رسید که در قیاس با سال ماقبل رشد ۴۸درصدی را تجربه کرده است که به معنای نزول ۲۴درصدی شتاب رشد درآمدی این صنعت است. این نزول در سال‌های ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱ نیز با توجه به شرایط رکودی معاملات بازار سرمایه تجربه شده است.
درآمد ارائه خدمات این صنعت طی سال ۱۴۰۰ کاهش ۴۶درصدی و طی سال ۱۴۰۱ رشد ۲۴درصدی را تجربه کرده است که هردوی این موارد عملکرد بسیار ضعیفی نسبت به متوسط سالانه محسوب می‌شود. در بازه شش‌ماهه امسال درآمد شرکت‌های فراکاپ با نزول همراه شده است. رکود موجب شد تا تجمیع درآمد این صنعت طی شش‌ماه نخست امسال یک‌هزار و ۱۲۰میلیارد تومان به ثبت برسد که در قیاس با مدت مشابه سال گذشته ۵درصد کاهش یافته است. از میان چهار شرکت این صنعت، بورس انرژی در شش‌ماهه امسال عملکرد بسیار خوبی را برخلاف کلیت صنعت به ثبت رسانده است. مجموع درآمد انرژی طی شش‌ماه امسال ۶۴میلیارد تومان بود که در قیاس با مدت مشابه سال گذشته ۸۹درصد افزایش یافته است.
نزول فصلی سود فراکاپ‌‌‌ها
سود عملیاتی و خالص شرکت‌های حوزه فعالیت مرتبط با اوراق بهادار در سال ۱۴۰۲ با رشد خوبی همراه شده است. بر این اساس سود عملیاتی این صنعت در سال گذشته با رشد ۴۴درصدی نسبت به سال گذشته به یک‌هزار و ۲۵۶میلیارد تومان رسیده است. سود خالص مجموع چهار شرکت فعال این صنعت در سال ۱۴۰۲ به میزان یک‌هزار و ۹۹۴میلیارد تومان بوده که در قیاس با سال ماقبل رشد ۵۵درصدی را تجربه کرده است. از لحاظ سود عملیاتی شرکت «کالا» بیشترین میزان رشد سود عملیاتی را نسبت به سال ۱۴۰۱ تجربه کرده است. مجموع سود عملیاتی این شرکت طی سال ۱۴۰۲ با افزایش ۵۱درصدی همراه شده است.
با این حال شرکت «بورس» از لحاظ رشد سود خالص سودآورترین شرکت سال ۱۴۰۲ بوده است. مجموع سود خالص این شرکت طی سال گذشته جهش نزدیک به ۷۰درصدی را تجربه کرده است. ارزیابی سود شرکت‌های فراکاپی در مقیاس فصلی نشان می‌دهد که در بهار و تابستان امسال با نزول سودآوری همراه بوده‌‌‌اند. به‌رغم وضعیت خوب سودآوری این صنعت در سال ۱۴۰۲، سود عملیاتی و خالص شرکت‌های مرتبط با اوراق بهادار طی تابستان و شش‌ماه نخست امسال به‌‌‌ترتیب کاهش ۶۰ و ۲۵درصدی را تجربه کرد که علت اصلی این وضعیت رکود موجود در بازار سرمایه است.
افزایش ریسک‌‌‌های ژئوپلیتیک موجب شد تا محدودیت دامنه نوسان در بازار سرمایه افزایش یابد و همین امر تعمیق رکود معاملات را به دنبال داشت. تمامی نمادهای این صنعت نزول متغیرهای سودآوری را تجربه کردند. با وجود این، کاهش سود عملیاتی و سود خالص شرکت «کالا» نسبت به دیگر شرکت‌ها کمتر بوده و عملکرد بهتری نسبت به هم‌‌‌گروهی‌‌‌های خود داشته است.
روند کاهشی متغیرهای سودآوری
در بازه سالانه، متوسط حاشیه سود عملیاتی و خالص شرکت‌های فراکاپ بازار سرمایه طی ۱۳سال اخیر ۶۸درصد بوده است. طی سال ۱۴۰۲ متوسط حاشیه سود شرکت‌های فراکاپ بازار سرمایه به ۷۲درصد افزایش یافته که در قیاس با متوسط سالانه ۴درصد بهبود یافته است. با این حال همان‌طور که کاهش محسوس سودآوری فصلی این صنعت طی سال‌جاری رقم خورده، حاشیه سود نیز نزولی شده است. متوسط حاشیه سود عملیاتی و خالص فصلی شرکت‌های فراکاپ بازار سرمایه از بهار ۹۹ به میزان ۷۶درصد بوده است. طی بهار و تابستان امسال میانگین حاشیه سود به‌‌‌ترتیب ۶۷ و ۴۸درصد به ثبت رسیده که در مقایسه با میانگین فصلی نزول ۹ و ۲۸درصدی را تجربه کرده است. بیشترین میزان حاشیه سود عملیاتی و خالص در میان چهار شرکت بورسی فراکاپ بازار سرمایه متعلق به بورس‌کالاست. این شرکت موفق شد در بازه سالانه و فصلی طی سال ۱۴۰۲ و بهار امسال به‌‌‌ترتیب حاشیه سود ۸۵ و ۸۷درصدی را به ثبت برساند و با این اوصاف سودآورترین شرکت بورسی این صنعت شود.
