مروری بر پیشینه تحلیل داده-ستانده
سحر اکبری /پژوهشگر اقتصادی
در بحبوحه جنگ سرد، جایزه نوبل اقتصاد سال ۱۹۷۳ به یک اقتصاددان روسی-آمریکایی رسید. واسیلی لئونتیف (۱۹۹۹-۱۹۰۶) به پاس زحمات علمی خود از اواسط دهه ۱۹۳۰ برای معرفی رویکردی انقلابی در تحلیل اقتصادی تحت عنوان تحلیل داده-ستانده (Input-Output Analysis)، هفتمین برنده جایزه نوبل اقتصاد لقب گرفت. مقاله لئونتیف با عنوان «روابط داده-ستانده کمّی در نظام اقتصادی ایالات‌متحده» در اوت ۱۹۳۶ به چاپ رسید؛ یعنی در میانه رکود بزرگ و دقیقا در همان سالی که جان مینارد کینز (۱۹۴۶-۱۸۸۳) کتاب مشهور «نظریه عمومی اشتغال، بهره و پول» را منتشر کرد. کتاب کینز با پرداختن به چرایی وجود بیکاری مزمن در اقتصادهای سرمایه‌‌‌داری آن زمان، در همان ابتدای انتشار و به‌سرعت همه توجهات را به خود جلب کرد. همین مساله باعث شد تا در سال‌های نخست، کار لئونتیف چندان مورد توجه قرار نگیرد.
کینز تمام تمرکز خود را به توضیح علل عدم‌تعادل‌‌‌های یک نظام اقتصادی خاص، یعنی نظام سرمایه‌‌‌داری، آن هم در دوره مشخصی از فرآیند توسعه‌‌‌اش معطوف کرد. در مقابل اما، لئونتیف ساختار نظام اقتصادی را از زاویه نحوه ارتباط اجزای آن با هم و چگونگی اثرگذاری آنها بر یکدیگر مورد مطالعه قرار داد. به عبارت دیگر، مدل تحلیلی لئونتیف برای هر نوعی از نظام اقتصادی و در هر مرحله‌‌‌ای از توسعه آنها قابل استفاده بود. هدف اصلی چارچوب تحلیل داده-ستانده، تحلیل وابستگی متقابل صنایع در یک اقتصاد است. بر این اساس، اینکه آن اقتصاد یک نظام کمونیستی است یا نظام اقتصادی مبتنی بر بازار آزاد، دیگر موضوعیتی نخواهد داشت.
پس از انقلاب اکتبر در سال ۱۹۱۷، لئونتیف که میانه‌‌‌ای با اندیشه‌‌‌های کمونیستی نداشت و بارها به دلیل مخالفت با آن دستگیر شده بود، در سال ۱۹۲۵ برای درمان بیماری از شوروی خارج شد و به آلمان رفت. در سال ۱۹۲۹ از رساله دکتری خود تحت عنوان «اقتصاد به مثابه یک جریان دوار» در دانشگاه برلین دفاع کرد و دکترای اقتصاد گرفت. او در سال ۱۹۲۸، بخشی از رساله دکترای خود را منتشر کرد که یک مدل داده-ستانده دوبخشی برای توضیح تولید، توزیع و مصرف در یک اقتصاد در قالب یک فرآیند واحد بود.
لئونتیف در سال ۱۹۳۱، آلمان را به مقصد ایالات‌متحده آمریکا ترک کرد و در دفتر ملی پژوهش‌‌‌های اقتصادی (NBER) شروع به فعالیت کرد. یک سال بعد به دانشگاه هاروارد رفت و ۱۴سال به‌عنوان استاد اقتصاد در این دانشگاه به تدریس و پژوهش پرداخت. عمده فعالیت‌‌‌های علمی او در این دانشگاه صرف کار بر روی بسط و تقویت چارچوب تحلیلی داده-ستانده شد. چارچوب تحلیلی داده-ستانده در ساده‌‌‌ترین تعریف، یک سیستم معادلات خطی برای توضیح چگونگی توزیع تولیدات هر صنعت در یک اقتصاد است. این تحلیل توسط یک جدول انجام می‌شود که پرداختی‌‌‌های میان صنایع را نشان می‌دهد. در این جدول، هر سطر بیانگر توزیع تولیدات هر تولیدکننده و ستون‌‌‌های آن نشان‌دهنده نهاده‌‌‌های لازم برای تولید در هر یک از صنایع است. نخستین ریشه‌‌‌های تهیه چنین جدولی به «تابلوی اقتصادی» فرانسوا کِنه (۱۷۷۴-۱۶۹۴) در سال ۱۷۵۸ میلادی بازمی‌گردد. دکتر کِنه با پیروی از ایده محوری فیزیوکرات‌‌‌ها که کالا را در نقش خون برای اقتصاد می‌‌‌داند، تلاش کرد جریان تولید، مصرف و مخارج انجام‌شده در یک اقتصاد را با گردش کالاها و پول در قالب یک فرآیند بازتولید نمایش دهد.
لئونتیف این ایده را با نظریه نئوکلاسیک اقتصاد در هم آمیخت و در واقع هنر او ترکیب ایده تابلوی دکتر کِنه با نظریه تعادل عمومی لئون والراس (۱۹۱۰-۱۸۳۴) بود. نخستین جدول داده-ستانده ملی در دهه ۱۹۳۰ با استفاده از داده‌‌‌های اقتصاد آمریکا برای این کشور توسط واسیلی لئونتیف محاسبه شد. در سال ۱۹۴۱، لئونیتف نتایج مبسوط این مطالعه را در کتاب «ساختار اقتصاد آمریکا، ۱۹۲۹-۱۹۱۹» منتشر کرد. پس از آن، سایر کشورها مانند ژاپن و برخی کشورهای اروپای غربی به محاسبه و انتشار جداول داده-ستانده اقدام کردند. مدتی بعد نوبت به کشورهای موسوم به بلوک شرق (اقتصادهای متمرکز شرق اروپا) رسید.
مدل لئونتیف را می‌‌‌توان به دو نوع مختلف تقسیم کرد: مدل باز و مدل بسته. در مدل باز، تقاضای نهایی برای کالاها و خدمات برونزا فرض می‌شود، یعنی برخی از پارامترهای مدل در خارج از سیستم تعیین می‌‌‌شوند. به عبارت دیگر، مدل باز به این معنی است که صنایع دیگر، محصولات صنعت دیگری را مصرف می‌کنند و بخش‌‌‌های مختلف اقتصاد به طور مستقیم بر یکدیگر تاثیر می‌‌‌گذارند. در الگوی داده-ستانده بسته می‌‌‌تواند علاوه بر برهم‌کنش میان واحدهای مختلف تولیدی، مصرف خانوارها، مصرف دولت، مخارج سرمایه‌گذاری، موجودی انبار و خالص صادرات را نیز به موازات ساختار تولید در نظر بگیرد. به بیان دیگر، مدل بسته به این معنی است که هیچ خروجی از یک صنعت به ورودی سایر صنایع تبدیل نمی‌شود و اساسا هر صنعت از تمام خروجی خود استفاده می‌کند. نخستین ایده تدوین جداول داده-ستانده در ایران، در سال ۱۳۳۳ خورشیدی (۱۹۵۴میلادی) و به پیشنهاد مرکز مطالعات خاورمیانه دانشگاه هاروارد مطرح شد که به دلیل فقدان داده‌‌‌های آماری به نتیجه نرسید.
چهار سال بعد یعنی در سال ۱۳۳۷، با همکاری گروه مشاوران هاروارد با متخصصان ایرانی، نخستین جدول داده-ستانده اقتصاد ایران متشکل از ۲۴بخش توسط دفتر آمار وزارت اقتصاد تدوین شد. اهمیت انجام این کار در آن دوران، زمانی مشخص می‌شود که تا ۵سال بعد یعنی تا سال ۱۹۶۳ تنها ۴۰کشور در جهان اقدام به محاسبه و انتشار این جداول می‌‌‌کردند. پس از آن و تا پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷، مجموعا ۷جدول داده-ستانده دیگر توسط وزارت امور اقتصادی، سازمان برنامه و مرکز آمار ایران تدوین شد. پس از سال ۱۳۵۷، مرکز آمار ایران و بانک مرکزی، از اواسط دهه ۶۰ و تقریبا هر ۵سال اقدام به تدوین و انتشار این جداول می‌کنند. در کنار این دو نهاد، سازمان‌های دیگر نظیر وزارت جهاد کشاورزی، وزارت نیرو و مرکز پژوهش‌‌‌های مجلس نیز در زمان‌‌‌هایی به تهیه این جداول پرداخته‌‌‌اند.
