آلومینیومسازان در مضیقه ماده اولیه
دنیای‌اقتصاد - عباس بیات : آلومینیوم بعد از آهن از نظر کیفیت و ارزش کاربردی‌‌‌ترین فلز است که در عمده صنایع مورد استفاده قرار می‌گیرد. یکی از مواد اولیه عمده صنعت آلومینیوم، پودر آلومیناست که بیش از ۷۰درصد موادمستقیم موردنیاز برای تولید آلومینیوم را تشکیل می‌دهد. از آنجا که این پودر به‌طور عمده از طریق واردات تامین میشود، شرکت‌های آلومینیومساز برای تامین این مواد با چالش مواجه هستند و گاه رشد نرخ ارز، شرکت‌های این صنعت را با هزینه‌‌‌های گزاف مواجه می‌سازد. این عامل موجب شده است تا شیب رشد تولید آلومینیوم طی دوره‌‌‌های اخیر با کاهش مواجه شود؛ بهطوری که در سال ۱۴۰۱ تنها ۲درصد افزایش تولید رقم خورد و طی بهار ۱۴۰۲ افت ۲درصدی تولید به ثبت رسید. افزایش درآمد این صنعت طی سال ۱۴۰۱ به‌‌‌میزان ۴۰درصد بوده و طی بهار ۱۴۰۲ نسبت به مدت مشابه سال قبل رشد ۵درصدی به ثبت رسیده است که بررسی روند آن نشان می‌دهد به‌طور عمده با کاهش شتاب رشد همراه بوده است.
آلومینیوم؛ فلز مادر صنایع پایین‌دستی
آلومینیوم گسترده‌‌‌ترین فلز روی زمین است و بیش از ۸درصد جرم هسته زمین را تشکیل می‌دهد. همچنین سومین عنصر شیمیایی رایج در سیاره زمین پس از اکسیژن و سیلیکون است. آلومینیوم به‌‌‌دلیل وزن سبک، استحکام بالا و قیمت مناسب کاربرد وسیعی در صنایع مختلف دارد و پس از سیلیکون، دومین عنصر فراوان در پوسته زمین است. از جمله کاربردهای اصلی آلومینیوم در صنایع مختلف می‌‌‌توان به استفاده از آن در صنعت خودرو اشاره کرد که بهعنوان کاهش‌دهنده ۱۰درصدی وزن خودرو و کاهش‌دهنده ۷درصدی سوخت مورد استفاده قرار می‌گیرد. کاربرد دیگر آلومینیوم در صنعت حمل‌‌‌ونقل است که در کشتی‌‌‌سازی و ساخت هواپیما مورد استفاده قرار می‌گیرد. در صنعت لوازم‌خانگی از آلومینیوم برای ساخت کالاهای مصرفی بادوام از جمله یخچال و ماشین‌‌‌لباسشویی استفاده میشود. در این بین نزدیک به ۹۰درصد ظروف و قوطی‌‌‌های مورد استفاده در صنعت بسته‌‌‌بندی از آلومینیوم تشکیل میشود و آلومینیوم نقش مهم و پررنگی در این صنعت ایفا می‌کند. به‌طور عمده به دلیل وزن پایین، شکل‌‌‌پذیری مناسب، مقاومت بالا در برابر خوردگی، هزینه نگهداری کم، عمر طولانی و عدم‌نیاز به رنگ‌‌‌آمیزی از آلومینیوم استفاده فراوان در ساخت‌‌‌وساز میشود. آخرین کاربردی که می‌‌‌توان برای آلومینیوم در صنایع نام برد، کاربرد آن بهعنوان محافظ ورقه فولادی به‌منظور جلوگیری از زنگ‌زدگی در فولادسازهاست.
زوال‌ناپذیری آلومینیوم
تولید فلز آلومینیوم در سه مرحله انجام میشود. در وهله اول از معادن مربوطه سنگ بوکسیت استخراج شده و به کارخانه‌های آلومینیوم‌سازی ارسال میشود. دومین چرخه تولید این فلز ارزشمند تبدیل بوکسیت به آلومیناست که در این مرحله بوکسیت استخراج‌شده خرد و آسیاب شده و تحت فرآیند تغلیظ قرار می‌گیرد تا برای تصفیه آماده شود. مرحله آخر بهعنوان مرحله تبدیل آلومینا به آلومینیوم شناخته میشود که در این چرخه از تولید فرآیند هال-هرولت به انجام می‌رسد و آلومینا به آلومینیوم تبدیل میشود. از هر ۴، ۵تن بوکسیت استخراج‌شده از معادن با فرآیند بایر، ۲تن آلومینا ایجاد میشود و از هر ۲تن آلومینا از طریق فرآیند هال-هرولت، یک‌تن آلومینیوم در مرحله نهایی تولید میشود. یکی از مزیت‌‌‌های اصلی در آلومینیوم این است که می‌‌‌توان بارها آن را بدون افت کیفیت بازیافت کرد. تولید آلومینیوم از ضایعات این فلز بسیار ارزان‌‌‌تر و باصرفه‌‌‌تر از تولید اولیه آن است.
چهار راس جهانی آلومینیوم
براساس آمار IAI در سال ۲۰۲۱، مقدار تولید اولیه آلومینیوم (تولید از سنگ معدن) در جهان برابر با ۶۷میلیون تن و در سال ۲۰۲۲ براساس آمارهای ابتدایی ۴/ ۶۸میلیون تن بوده است. چین با داشتن ظرفیت تولید ۴۴میلیون تنی و تولید حدود ۴۰میلیون تن در سال ۲۰۲۲ و سهم مصرف ۶۰درصدی تولیدات آلومینیوم در سال ۲۰۲۰، بازیگر اصلی بازار این فلز در جهان است. ارزش بازار آلومینیوم در سال ۲۰۲۰ حدود ۱۵۰میلیارد دلار بود که براساس پیش‌بینی‌‌‌ها در سال ۲۰۲۷ به ۲۱۰میلیارد دلار خواهد رسید. ذخایر بوکسیت جهان حدود ۳۲میلیارد تن تخمین زده میشود که ۳۲درصد منابع بوکسیت در آفریقا، ۲۳درصد از آن در اقیانوسیه، ۲۱درصد در منطقه کارائیب و آمریکای جنوبی و ۱۸درصد در آسیا قرار دارد. چین، استرالیا، برزیل و هند در مجموع ۸۰درصد آلومینای جهان را تولید می‌کنند. در سال‌های اخیر حمله روسیه به اوکراین و اعمال تحریم‌‌‌ها علیه روسیه، تامین آلومینا و آلومینیوم جهانی را دچار اخلال کرده و موجب رشد خیره‌‌‌کننده در قیمت آلومینیوم جهانی شد.
لیدر ۳۰ هزار میلیاردی آلومینیومسازان
تولید آلومینیوم در ایران از سال ۱۳۵۱ با ایجاد کارخانه آلومینیوم اراک (ایرالکو) آغاز شد و پس از آن کارخانه آلومینیوم المهدی به مجموعه تولید آلومینیوم ایران افزوده شد. پس از المهدی، آلومینیوم هرمزگان (فرمزال) در سال ۱۳۸۵ راه‌‌‌اندازی شد که دو مجتمع المهدی و فرمزال در سال‌های اخیر در هم ادغام شدند. از مجموع شرکت‌های آلومینیومساز، چهار شرکت در بازار سهام پذیرفته شده و سهام آنها معامله میشود. ارزش تجمیع این چهار شرکت بیش از ۳۷هزار میلیارد تومان است که بااهمیت‌‌‌ترین شرکت این گروه «فایرا» با ارزش بیش از ۳۰هزار میلیارد تومان محسوب میشود. نسبت قیمت به سود هر سهم این گروه از بازار سهام ۱۹واحد است که با در نظر گرفتن میانگین این نسبت در کلیت بازار که حدود ۱۰واحد است، می‌‌‌توان اذعان کرد که سهم‌‌‌های این گروه سودمحور نبوده و در دسته سهام رشدی جای می‌‌‌گیرند. کمترین نسبت در این گروه به شرکت «فنوال» تعلق دارد که درحال حاضر عدد ۹واحد است که موجب میشود در صورت ورود پول به این صنعت شرکت «فنوال» از استقبال بیشتری برخوردار شود.
معضل تامین آلومینا
روند ۱۰ساله تولیدات در آلومینیوم‌سازهای بورسی، وخامت اوضاع در تولیدات آنها را نشان می‌دهد. میانگین رشد تولید دهه اخیر این صنعت تنها یک‌درصد در هر سال بوده؛ بهطوری که از ۹درصد در سال ۱۳۹۹ به ۲درصد طی ۱۴۰۱ افت کرده است. در بازه فصلی نیز روند کاهشی تولیدات مشاهده میشود؛ بهطوری که میانگین رشد تولیدات آلومینیومسازان بورسی طی ۱۰فصل اخیر صفر‌درصد به ثبت رسیده است. عمده‌‌‌ترین عامل افت شتاب تولیدات آلومینیومسازان را می‌‌‌توان کمبود ماده‌‌‌اولیه وارداتی آنها دانست. عمده‌‌‌ترین ماده اولیه مصرفی در ساخت آلومینیوم، پودر آلومیناست که بیشتر از طریق واردات تامین میشود و هزینه گزافی برای شرکت‌های آلومینیومساز ایران به دنبال دارد. مجموع مشکلات مربوط به تامین مواداولیه موجب شده است تا شرکت‌های آلومینیومساز مواداولیه خود را به‌درستی تامین نکرده یا بعضا برای تهیه آن با هزینه گزافی مواجه شوند که در نتیجه کاهش تولید آنها را به دنبال داشته است. پس از آن دومین ماده اولیه بااهمیت در آلومینیومی‌‌‌ها آند است. آلومینیومسازان در تامین این ماده نیز با چالش مواجه هستند که شرکت «فایرا» برای رفع مشکل مربوط به تامین این ماده خط تولید جدیدی را به جهت تامین آند موردنیاز خود راه‌‌‌اندازی کرده است.
جهش ۳۴ درصدی نرخ شمش
به جهت بررسی میزان رشد در نرخ فروش محصولات چهار شرکت بورسی آلومینیومساز، رشد نرخ مهم‌ترین محصول هر شرکت در نظر گرفته شده است. بر این اساس در بازه فصلی، طی بهار ۱۴۰۲ میانگین رشد ۲۷درصدی نسبت به میانگین سال مالی گذشته در محصولات اصلی به وقوع پیوسته است. در مقیاس فصلی بیشترین رشد مربوط به «فایرا» بوده که محصول اصلی خود یعنی شمش خالص را که سهم ۹۴درصدی از درآمد مرداد این شرکت داشته توانسته است طی مدت زمان یادشده ۳۴درصد بیشتر از میانگین سال مالی گذشته به فروش برساند. در بازه ماهانه، طی شهریور ۱۴۰۲ شرکت‌های آلومینیومساز بورسی به‌طور میانگین رشد ۲۶درصدی در نرخ مهم‌ترین محصول خود نسبت به ۱۴۰۱ را تجربه کرده‌‌‌اند. در این بین بیشترین افزایش نرخ مربوط به شرکت «فالوم» بوده که توانسته است اصلی‌‌‌ترین محصول خود یعنی انواع کابل را که سهم ۸۴درصدی در درآمدزایی این شرکت داشته است نسبت به میانگین سال ۱۴۰۱، ۴۵درصد بیشتر به فروش برساند.
عملکرد مطلوب متغیرهای سودآوری
میزان سه‌حاشیه سود ناخالص، عملیاتی و خالص در گروه آلومینیوم بازار سهام در بازه سالانه نشان می‌دهد که به‌‌‌ترتیب میانگین ۱۶، ۶ و ۵درصدی به ثبت رسیده است. با این حال روند آن افزایشی بوده، بهطوری که حاشیه سود ناخالص از ۱۲درصد در سال ۱۳۹۲ به ۱۹درصد طی ۱۲ماه ۱۴۰۱ افزایش یافته و با توجه به میانگین ۱۰ساله می‌‌‌توان گفت سه حاشیه سود این صنعت با ثبت میانگین ۱۹درصدی در ۱۴۰۱ عملکرد نسبتا خوبی از خود به نمایش گذاشتند. بیشترین میزان سودآوری این صنعت طی سال ۱۳۹۹ رقم خورده که میانگین سه حاشیه سود آنها ۲۵درصد به ثبت رسیده است. در بازه فصلی میانگین حاشیه سودهای ناخالص، عملیاتی و خالص طی ۱۰فصل اخیر به‌‌‌ترتیب ۲۲، ۱۶ و ۱۶درصد به وقوع پیوسته که روند آن افزایشی بوده است. میانگین هر سه حاشیه سود در ۱۰دوره فصلی و سالانه نشان می‌دهد که شرکت «فنوال» با ثبت میانگین حاشیه سود ۱۷درصدی در بازه سالانه و ۳۱درصدی در بازه فصلی سودآورترین شرکت آلومینیوم‌سازی بوده است. در مقابل، شرکت «فالوم» با ثبت میانگین افزایش سالانه یک‌درصدی سه‌حاشیه سود و رشد ۱۶درصدی در بازه فصلی کمترین میزان سودآوری را در میان گروه آلومینیوم از آن خود کرده است.
افت مشهود شتاب درآمد آلومینیومی‌‌‌ها
ارزیابی روند درآمد عملیاتی سالانه گروه آلومینیوم بازار سهام نشان می‌دهد که طی ۱۰سال اخیر به‌طور میانگین هر سال ۳۸درصد به درآمد فروش این صنعت افزوده شده است. روند رشد درآمد سالانه آنها به این‌صورت بوده که در ابتدا شیب افزایشی داشته و از ۱۹درصد در سال ۱۳۹۳ به ۸۶درصد در سال ۱۳۹۷ افزایش یافته؛ اما شیب افزایش از سال ۱۳۹۷ کاهش یافته و این کاهش تا جایی ادامه داشته که در ۱۲ماه ۱۴۰۱، به ۴۰درصد افت پیدا کرده است. افت شتاب درآمدی در بازه فصلی نیز مشاهده میشود؛ بهطوری که طی ۱۰فصل اخیر میانگین رشد تنها ۶درصد بوده است. طی بهار ۱۴۰۲ نسبت به مدت مشابه سال قبل جهش ۵درصدی در درآمد فروش آلومینیوم‌‌‌سازها رقم خورده است. در بخش شرکت‌ها، «فایرا» در بازه فصلی و سالانه بیشترین سهم از درآمد کل صنعت را تشکیل داده و حدود ۸۷درصد از فروش کل صنعت را طی بهار ۱۴۰۲ و سال ۱۴۰۱به خود اختصاص داده است.
