چشمانداز روانکارها در سال ۱۴۰۰
دنیای‌اقتصاد : روانکار ماده‌‌‌ای است که برای کاهش اصطکاک و گرما بین دو یا چند سطح در تماس با هم، استفاده می‌شود. به طور کلی، روانکارها را می‌توان به دو دسته روانکارهای خودرو و روانکارهای صنعتی تقسیم کرد. روانکار خودرو همان روغن‌موتور و روغن‌ترمز است که به طور دوره‌‌‌ای تعویض میشوند. روانکارهای صنعتی نیز به دو دسته روغن‌‌‌های صنعتی و روانکارهای مخصوص مانند گریس‌ها، روانکارهای فلزکاری و روانکارهای جامد تقسیم میشوند.
در ایالات‌متحده، روغن‌موتور خودروهای سواری بیش از یک‌چهارم سهم بازار صنعت روانکار را به خود اختصاص داده است. سایر محصولات روانکار عبارتند از: روغن فرآیند، روغن‌موتور سنگین، روغن هیدرولیک و فلزکاری. با توجه به تقاضا برای روان‌‌‌کننده‌‌‌ها در فرآیندهای تولید، چین بالاترین حجم بازار روانکار را در سراسر جهان دارد.
در سال ۲۰۱۹، تقاضای جهانی برای روانکارها حدود ۳۷میلیون تن بوده است. اندازه تخمینی بازار روانکار تنها در ایالات‌متحده بالغ بر ۱۹میلیارد دلار است. سرانه تقاضای روانکار در آمریکای شمالی ۸/ ۴کیلوگرم برای هر نفر است که بالاترین میزان و تقریبا چهار برابر میانگین جهانی است.
مواد اولیه
مهم‌ترین جزء تشکیل‌دهنده روانکارها از لحاظ حجمی روغن‌پایه است. بیشتر روغن‌پایه مصرفی در جهان از پالایش نفت‌خام به دست می‌آید، به همین دلیل صنعت روانکار بخشی از صنعت نفت به شمار می‌رود.
علاوه بر روغن پایه که حدود ۶۰ تا ۹۵درصد روانکارها را تشکیل می‌دهد، مابقی مواد اولیه این محصول، مواد افزودنی است که بین ۵ تا ۴۰درصد روانکارها را که بر اساس گریدهای مختلف متغیر است، شامل می‌شود.
روغن پایه گروه یک موردنیاز از طریق پالایش لوبکات دریافتی از پالایشگاه‌‌‌های کشور و روغن پایه‌‌‌های گروه ۲ و ۳ از خارج از کشور وارد می‌شود. همچنین مواد افزودنی از منابع داخلی و خارجی تامین می‌شود.
لوبکات دریافتی از پالایشگاه‌‌‌های داخلی بر اساس نرخ نفت‌کوره فوب خلیج‌فارس و با نرخ ارز نیمایی محاسبه می‌شود.
مبنای محاسبه نرخ مواد اولیه اصلی (لوبکات و افزودنی‌ها) بر اساس نرخ سامانه نیما در سال ۱۳۹۸ شکل گرفت، در حالی که در سال‌های قبل‌‌‌تر به‌خصوص در سال ۱۳۹۷، از نرخ ارز ۴۲هزار ریالی استفاده می‌شد. یکسان‌سازی نرخ ارز خرید و فروش، به از دست رفتن بخشی از حاشیه سود ناشی از تفاوت نرخ ارز منجر شده است. فرمول قیمت‌گذاری لوبکات بر اساس ۹۵درصد نفت‌کوره ۱۸۰ فوب خلیج‌فارس و با احتساب ضریب ۱۸/ ۱ و نرخ ارز نیما تعیین می‌شود. بنابراین تغییر هر یک از این موارد می‌تواند بر سود شرکت‌ها اثرگذار باشد. نرخ لوبکات در اوایل سال ۹۹ با شیوع ویروس کرونا و افت قیمت نفت، به محدوده ۱۷۷دلار در هر تن رسید و پس از آن با تسریع در روند واکسیناسیون و بهبود تدریجی در اقتصاد جهانی، نرخ لوبکات نیز با افزایش مواجه شد؛ به‌طوری‌که متوسط نرخ لوبکات در آبان‌ماه سال‌جاری به ۵۴۰دلار در هر تن رسید. لوبکات در بورس‌کالا به صورت هفتگی عرضه می‌شود و تعیین بهای پایه آن بر اساس میانگین جهانی نفت‌کوره سولفور بالا و با احتساب میانگین نرخ ارز نیماست.
قیمت معاملاتی لوبکات در فصل بهار و تابستان به طور میانگین به ترتیب ۹هزار و ۳۰۰ تومان و ۹هزار و ۹۰۰تومان به ازای هر کیلوگرم بود. با رشد قیمت نفت و به تبع آن، نفت‌کوره قیمت‌ها در مهرماه به ۱۲هزار تومان و در آبان به ۱۲هزار و ۵۰۰تومان رسید. اما در آذر شاهد افت نسبی قیمت نفت و رشد نرم ارز نیما بودیم و نهایتا لوبکات به طور میانگین ۱۱هزار و ۲۰۰تومان معامله شد. بورس کالا هر ماه به طور میانگین میزبان ۱۶۰هزار تن لوبکات است که عمده آن از سوی شرکت‌های روانکار جذب می‌شود.
قیمت‌گذاری محصولات
نرخ فروش انواع روانکار موتوری در شرکت‌های روغنی بر اساس مجوز سازمان حمایت از تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان تعیین می‌شود و در صورتی که افزایش قیمت اعمال‌شده از سوی این سازمان کمتر از میزان افزایش قیمت مواد اولیه و نرخ ارز باشد، به کاهش حاشیه سود شرکت‌ها منجر خواهد شد.
بعد از رشد قیمت لوبکات در سال گذشته، مجوز افزایش نرخ ۴۰درصدی روغن‌موتور بنزینی و رشد ۵۳درصدی روغن‌موتور دیزلی از سوی سازمان حمایت از تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان در آبان‌ماه همان سال صادر شد، اما همزمان با دریافت این مجوز و پس از آن، قیمت لوبکات و سایر ملزومات تولید و بسته‌بندی به نحوی فزاینده و غیر‌قابل انتظار با سیر صعودی همراه شد و اثرات افزایش نرخ دریافتی، به‌سرعت از بین رفت. مجددا شرکت‌های روغن‌ساز برای تولید و فروش محصولات نهایی تحت نظارت سازمان حمایت با حاشیه زیانی سنگین مواجه شدند، به نحوی که از بهمن‌ماه سال گذشته به دنبال اخذ افزایش نرخ مجدد محصولات بنزینی و دیزلی به میزان ۸۲درصد بودند. این درخواست در تاریخ ۲۷ تیرماه سال‌جاری با اخذ مجوز افزایش نرخ ۴۱درصدی این محصولات تعدیل شد.
مقایسه شرکت‌های بورسی
در ایران چهار پالایشگاه تولید محصولات روانکار شامل بهران، ایرانول، نفت‌پارس و نفت سپاهان فعال است که محصولات آنها در بازارهای داخلی و بین‌المللی، جایگاه مناسبی دارد. این شرکت‌ها به طور کلی ۱/ ۱۸هزار میلیارد تومان در طول این ۶ماه فروش داشته‌‌‌اند که ۳۶درصد آن معادل ۵/ ۶هزار میلیارد تومان را شرکت نفت سپاهان به دست آورده است. بعد از آن شرکت نفت بهران با ۲۵درصد از کل ارزش فروش این چهار شرکت قرار دارد. شرکت‌های ایرانول و نفت‌پارس هم در رتبه‌‌‌های سوم و چهارم این طبقه‌‌‌بندی قرار می‌‌‌گیرند. با این حال در سال‌های قبل، مبلغ فروش شرکت نفت بهران نسبت به سایر شرکت‌های روانکار بیشتر بوده است که دلیل آن را می‌توان کیفیت بالاتر محصول دانست.
بر اساس فروش ریالی شرکت‌های روانکار در سال ۱۳۹۹، ۵۷درصد فروش نفت سپاهان، ۳۸درصد فروش نفت ایرانول، ۲۹درصد فروش نفت بهران و ۳۴درصد فروش نفت پارس صادراتی بوده است که نشان‌دهنده صادراتی‌محور بودن شرکت نفت سپاهان و تاثیر گرفتن این شرکت از قیمت‌های جهانی و نرخ ارز است.
سودسازی شرکت‌ها
عوامل اصلی تاثیرگذار بر سودآوری صنایع تولید روانکار متعدد هستند که آن جمله می‌توان به قیمت مازوت و نرخ ارز اشاره کرد. با توجه به اینکه قیمت لوبکات مصرفی شرکت‌ها که یکی از مواد اولیه اصلی است، تابع قیمت مازوت فوب خلیج‌فارس (HSFO-۱۸۰) و نرخ ارز سامانه نیماست، تغییرات این دو متغیر، تاثیر اساسی بر روند سودآوری شرکت‌ها دارد. همچنین نرخ ارز علاوه بر لوبکات، بر مواد افزودنی و سایر مواد شیمیایی و بسته‌بندی شرکت‌ها اثرگذار است.
قابل ذکر است که متغیر نرخ فروش محصولات خودرویی که از سوی سازمان‌های فرادست کنترل و مجوز افزایش قیمت از سوی آنها صادر می‌شود، این متغیر نیز یکی از عوامل مهم تاثیرگذار است که در گزارش شرکت‌های بورسی در کدال در تحلیل حساسیت منظور شده است.
در تحلیل شرکت بهران، با توجه به میزان تولید و فروش ۵۰۲میلیون لیتری در سال ۱۴۰۰ و همین‌طور نرخ دلار ۲۳هزار تومانی و قیمت سوخت کوره ۴۶۰دلاری و هر کیلو لوبکات ۱۱هزار و ۷۸۹ تومانی، هزار و ۵۸۸ریال سود برای هر سهم پیش‌بینی کرده است.
در پیش‌بینی نفت پارس میزان تولید محصولات سال ۱۴۰۰، برابر ۳۸۵میلیون لیتر در نظر گرفته شده است. همین‌طور نرخ برابری ارز در سناریوی اصلی این پیش‌بینی ۲۳هزار و ۷۰۰ و نرخ نفت‌کوره ۱۸۰ برابر ۴۶۰دلار درنظر گرفته شده است. بر این اساس ۷۲۵ریال برای هر سهم در سال ۱۴۰۰ پیش‌بینی شده است.
در تحلیل شرکت ایرانول هم با نرخ روغن پایه ۸۷۳دلار برای هر مترمکعب و نرخ لوبکات ۱۱هزار و ۸۵۶ تومان، رقم سود هر سهم ۶هزار و ۴۱۷ریال پیش‌بینی شده است.
در شرکت نفت سپاهان هم مقدار تولید و فروش ۷۰۰هزار تن و متوسط نرخ فروش روغن پایه صادراتی ۹۰۰دلار به ازای هر تن در نظر گرفته شده است. با این مفروضات، در یک سناریو با نرخ لوبکات ۱۱هزار و ۵۰۰تومان و نرخ ارز ۲۳هزار تومان، ۳۸۷ریال سود به ازای هر سهم پیش‌بینی شده است.
