شرکت‌های تجاری پیش از مشروطه
کمپانی مسعودیه همچنان که از نامش پیداست به نام شاهزاده مسعود میرزا ظل‌السلطان، پسر ناصرالدین شاه و حاکم اصفهان، نام‌گذاری شده بود. این کمپانی که در گنج شایگان تاسیس آن را سال ۱۳۱۶ ق ذکر کرده‌اند، سابقه‌ای بیشتر داشت و در آغاز به منظور تجارت تنباکو و فروش کالاهای خارجی تاسیس شد. نخستین خبر درباره تاسیس این کمپانی در ماه شعبان ۱۳۱۱ ق و در اواخر سلطنت ناصرالدین شاه در روزنامه ایران منتشر شد.
شرکتی که برای خرید توتون و تنباکو تاسیس شده بود «انجمن شرکت عمومی تجارتی برای ترقی و ترویج متاع و زراعت تنباکو و توتون ممالک ایران» نام داشت و هما ناطق تاریخچه فعالیت آن را با عنوان «کمپانی ایرانی یا شرکت ترویج تنباکو» به صورت مفصل بررسی کرده است و به گفته او این شرکت ارتباطی با کمپانی مسعودیه نداشت. درباره کمپانی مسعودیه می‌توان گفت با توجه به اینکه موج مشارکت مردمی برای تاسیس شرکت‌های تجاری عملا با آغاز سلطنت مظفرالدین شاه به راه افتاد، چندان دور از ذهن نیست که خبری از فروش سهام عمومی شرکت مسعودیه تا قبل از سال ۱۳۱۴ق که مظفرالدین شاه به سلطنت رسید، در منابع وجود نداشته باشد. فعالیت تقریبا خصوصی این کمپانی در سه سال نخست آن، باعث می‌شد مسوولان کمپانی لزومی برای انتشار اخبار فعالیت شرکت در روزنامه‌ها نبینند.
به همین دلیل روزنامه حبل‌المتین به کلی از فعالیت کمپانی مسعودیه بی‌خبر بود و در شماره ۱۱ از سال چهارم خود می‌نویسد «از اصفهان که مملو از تجار معتبر است هیچ آوازی به گوش نرسیده، چه می‌شود در این موقع جنابان
فخامت مآبان حاجی آقا محمد ملک‌التجار و حاجی آقا سیدمحمدعلی امین التجار ابداع کمپانی نموده، نگذارند منفعت ملکشان را تجار خارجه برده باشند. شک نیست اگر تجار اصفهان هم یک کمپانی ابداع کنند و سلسله آن را وصل به این دوکمپانی [یعنی کمپانی تجارت فارس و کمپانی بوشهر] کنند دست اجانب از تجارت ایران قطع خواهد شد.» چندی بعد همین روزنامه در ۲۳ ذی‌القعده ۱۳۱۴ ضمن انتشار «صورت ورقه شراکت کمپانی تجارتی مسعودیه درالسلطنه اصفهان» یادآور شد «از خطوطی که درین پوست (=پُست) به اداره رسیده ظاهر می‌شود قبل از اینها تجار محترم دارالسلطنه اصفهان کمپانی موسوم به مسعودیه ابداع فرموده و مشغول به داد و ستد تجارت هستند و ما به واسطه بعید العهدی از وطن محترم از این کمپانی یک مرتبه بی‌خبر بودیم.»
شرکت مسعودیه پس از آنکه در ۱۳۱۴ ق فعالیت خود را به اطلاع عموم رساند، سرمایه خود را در حد ۱۰۰ هزار تومان محدود نگاه داشت. بخش مهم این سرمایه به صورت سهامی بود که در اختیار سهامداران عمده قرار داشت و تنها ۱۵ درصد از آن در اختیار سهامداران جزء بود.
در آگهی تشکیل شرکت وکلای شرکت مسعودیه سه نفر یعنی حاجی محمدعلی تاجر اصفهانی، حاجی محمدحسین تاجر کازرونی معروف به حاج کاکاحسین و حاجی عبدالغفار تاجر کازرونی تعیین شده بودند و همه سهام شرکت به فروش رفته بود.
مهم‌ترین شرکا و سهامداران ۱۰ نفر و عبارت بودند از: حاجی عبدالغفار صاحب تاجر کازرونی با ۱۵ هزار تومان سهام، حاجی محمدحسین صاحب تاجر کازرونی با ۱۵ هزار تومان سهام، حاجی محمدعلی صاحب تاجر اصفهانی با ۱۰ هزار تومان سهام، آقای محمد صاحب تاجر قزوینی با ۷۵۰۰ تومان سهام، حاجی محمدصالح صاحب تاجر عرب ۷۵۰۰ تومان سهام، آقا محمدمهدی صاحب تاجر اصفهانی مشهور به سمسار با ۱۰ هزار تومان سهام، حاجی محمدصادق صاحب تاجر کازرونی (یا کاشانی) با ۵ هزار تومان سهام و حاجی میرزا محمدحسن صاحب تاجر دهدشتی با ۷۵۰۰ تومان سهام که همگی ساکن اصفهان بودند. در بمبئی آقا محمدجعفر صاحب تاجر اصفهانی با ۵ هزار تومان سهام و در شیراز پسران مرحوم حاجی محمدحسن اسماعیل مشهور به آقاسی بیگ با ۲۵۰۰ تومان سهام از دیگر شرکای شرکت به شمار می‌آمدند. علاوه بر این ۱۵ هزار تومان سهام نیز از سوی خریداران جزء در اصفهان، شیراز و یزد خریداری شده بود.
در ۲۸ ذی‌حجه ۱۳۱۴ق روزنامه حبل‌المتین اطلاع داد که حاجی آقا محمدحسین صاحب تاجر کازرونی به عنوان مدیر کمپانی مسعودیه انتخاب شده است. کمپانی مسعودیه در شهرهای مختلف ایران نمایندگی داشت و از آنها با نام وکلای محترم شرکت یاد می‌شد. مهم‌ترین وکلای شرکت مسعودیه عبارت بودند از: حاجی علی آقا رئیس کمپانی اتحادیه در تبریز، حاجی لطف علی آقای صراف در تهران، حاجی عبدالرحمن صاحب تاجر شیرازی رئیس کمپانی تجارت فارس در شیراز، آقا محمدشفیع صاحب تاجر کازرونی رئیس کمپانی تجارت بندر بوشهر در بوشهر، آقا محمدجعفر صاحب تاجر اصفهانی در بمبئی، کمپانی داود ساسون در لندن و هنگ‌کنگ، آقا محمدصاحب تاجر کرمانی مشهور به عرب در یزد، آقا محمدمهدی صاحب تاجر خراسانی در خراسان، حاجی ابوالقاسم صاحب تاجر اصفهانی در قزوین، آقا محمدصادق صاحب تاجر اصفهانی در حاجی ترخان و حاجی سیداحمد صاحب تاجر بروجردی در کاشان.
کمپانی مسعودیه در مقایسه با سایر شرکت‌های سهامی عمری دراز یافت و ظاهرا هر سال از طریق فروش سهام جدید به سرمایه شرکت می‌افزود. صورت جمع و خرج این شرکت در سال دهم فعالیت خود (محرم ۱۳۲۰ ق) در روزنامه ثریا و در سال دوازدهم در روزنامه ادب چاپ تهران و همچنین در سال سیزدهم در روزنامه چهره‌نما منتشر شده است. جمال‌زاده در ۱۳۳۵ ق گزارش می‌دهد که شرکت مسعودیه همچنان به فعالیت ادامه می‌داد.
از مقاله ای به قلم مسعود تاره، پیام بهارستان ویژه نامه مالیه و اقتصاد، تابستان ۱۳۹۲
