هفت خوان تجارت خارجی؛ خوان دوم
تجارت خارجی بدون اعتبار اسنادی چگونه امکان‌پذیر است؟
دکتر داود دانش‌جعفری*
در بسیاری از معاملات خارجی، استفاده از اعتبار اسنادی ممکن نیست یا هزینه بالایی دارد. گاهی نیز خریدار و فروشنده ترجیح می‌دهند بدون دخالت مستقیم بانک در تعهد پرداخت، معامله خود را انجام دهند. در چنین شرایطی، روش‌های غیربانکی یا کم‌اتکا به بانک می‌توانند بخشی از ریسک تجارت را کاهش دهند. اما باید توجه داشت که غیربانکی‌بودن یک قرارداد به معنای بی‌نیازی از نظام پرداخت نیست. در نهایت، وجه معامله باید از طریق پول نقد مجاز، موسسه پرداخت، حساب بانکی یا سازوکار تسویه قابل قبول دیگری منتقل شود.
حساب امانی چیست؟
یکی از روش‌های مهم، حساب امانی یا Escrow Account است. در این روش، خریدار پول معامله را در اختیار یک شخص یا موسسه مستقل و مورد اعتماد قرار می‌دهد. این موسسه متعهد می‌شود وجه را تنها پس از تحقق شرایط مشخص‌شده در قرارداد به فروشنده پرداخت کند. برای مثال، فرض کنیم یک واردکننده ایرانی قصد دارد کالایی به ارزش ۵۰۰هزار دلار از یک شرکت خارجی خریداری کند. خریدار مبلغ معامله را در یک حساب امانی مجاز قرار می‌دهد. فروشنده پس از دریافت تاییدیه معتبر مبنی بر تامین وجه، کالا را ارسال می‌کند. یک شرکت بازرسی مستقل، تحویل کالا و انطباق آن با مشخصات قرارداد را تایید می‌کند. سپس موسسه امانی وجه معامله را به فروشنده پرداخت می‌کند. در این روش، فروشنده مطمئن می‌شود که پول از قبل تامین شده و خریدار نیز می‌داند که آزادسازی وجه به تحقق شرایط قرارداد وابسته است.
آیا حساب امانی ریسک معامله را صفر می‌کند؟
خیر. حساب امانی نیز ریسک‌هایی دارد. ممکن است موسسه امانی ورشکسته شود، اسناد جعلی ارائه شود، درباره کیفیت کالا اختلاف ایجاد شود یا انتقال وجه به‌دلیل محدودیت‌های قانونی متوقف شود. بنابراین، اعتبار موسسه امانی، نحوه نگهداری وجوه، قوانین حاکم بر قرارداد و سازوکار حل اختلاف بسیار مهم است. همچنین باید مشخص شود که در صورت عدم تحویل کالا، پول چگونه و در چه زمانی به خریدار بازگردانده خواهد شد. روش‌های مکمل: روش دیگر، استفاده از بازرسی مستقل پیش از حمل یا هنگام تحویل کالا است. در این روش، شرکت بازرسی تایید می‌کند که کالا از نظر مقدار، کیفیت و مشخصات فنی با قرارداد مطابقت دارد. همچنین می‌توان از اسناد حمل معتبر، ضمانت‌نامه‌های قراردادی، بیمه باربری و بیمه اعتبار تجاری استفاده کرد. در معاملات میان شرکت‌هایی که روابط طولانی‌مدت دارند، پرداخت مرحله‌ای نیز کاربرد دارد. برای مثال، بخشی از وجه هنگام سفارش، بخشی پس از بازرسی و باقی‌مانده پس از تحویل کالا پرداخت می‌شود. بااین‌حال، پرداخت مرحله‌ای به‌تنهایی ریسک را حذف نمی‌کند و باید با ضمانت‌های مناسب همراه باشد.
نقش فناوری‌های دیجیتال
سامانه‌های دیجیتال می‌توانند ثبت قرارداد، احراز هویت، بررسی اسناد و آزادسازی مشروط وجه را آسان‌تر کنند. حتی می‌توان قراردادهایی طراحی کرد که پس از تایید رویدادهای مشخص، دستور پرداخت به‌صورت خودکار صادر شود. اما فناوری دیجیتال نمی‌تواند به‌تنهایی صحت کیفیت کالا یا اعتبار حقوقی یک ادعا را تضمین کند. برای این منظور همچنان به نهادهای معتبر بازرسی و سازوکارهای حقوقی نیاز است.
پیشنهاد برای ایران
توسعه خدمات امانی تجاری تحت نظارت، ایجاد شبکه شرکت‌های بازرسی معتبر، تقویت بیمه اعتبار صادراتی و استانداردسازی قراردادهای خارجی می‌تواند به کاهش ریسک تجارت ایران کمک کند. به‌ویژه برای بنگاه‌های کوچک و متوسط که دسترسی محدودی به اعتبارات اسنادی دارند، خدمات امانی و بازرسی مستقل می‌تواند مفید باشد. بااین‌حال، لازم است از موسسات دارای مجوز و مسیرهای قانونی پرداخت استفاده شود و وضعیت تحریم‌ها و محدودیت‌های انتقال وجوه پیش از انعقاد قرارداد بررسی شود. نتیجه آنکه تجارت خارجی بدون LC نیز امکان‌پذیر است؛ اما امنیت آن باید از ترکیب چند ابزار قراردادی، مالی و نظارتی حاصل شود.
* عضو هیات علمی دانشگاه علامه‌طباطبایی
