مرکز آمار ایران از کاهش نرخ بیکاری و مشارکت اقتصادی در زمستان ۱۴۰۴ خبر داد
مردان جایگزین زنان در بازار کار
مرکز آمار ایران در تازهترین گزارش خود به بررسی وضعیت بازار کار در زمستان سال گذشته پرداخته است. مطابق این گزارش، جمعیت ۱۵ ساله و بیشتر در زمستان ۱۴۰۴ نسبت به فصل مشابه در ۱۴۰۳ بیش از ۸۲۵ هزار نفر افزایش یافته است. با این حال، نکته مهم و نگرانکننده آن است که با وجود بزرگتر شدن جمعیت در سن کار، میزان مشارکت اقتصادی کاهش یافته است. بر اساس آمار رسمی، جمعیت غیرفعال ۱۵ ساله و بیشتر در زمستان ۱۴۰۴ حدود ۸۱۰ هزار نفر بیشتر از زمستان سال قبل بوده است؛ موضوعی که عملا باعث کاهش نرخ مشارکت اقتصادی از ۴۰.۱ درصد در زمستان ۱۴۰۳ به ۳۹.۷درصد در زمستان ۱۴۰۴ شده است.
مرکز آمار به وضعیت نرخ بیکاری نیز پرداخته است. نرخ بیکاری در زمستان گذشته ۷.۶ درصد ثبت شده که نسبت به زمستان ۱۴۰۳ کاهش ۰.۲ واحد درصدی را نشان میدهد. هرچند در نگاه نخست کاهش نرخ بیکاری میتواند نشانهای مثبت تلقی شود، اما تحلیلگران همواره تاکید میکنند که این شاخص بهتنهایی نمیتواند وضعیت بازار کار را توضیح دهد و باید همزمان با نرخ مشارکت اقتصادی بررسی شود. نرخ بیکاری نسبت جمعیت بیکار به کل جمعیت فعال (یعنی افراد شاغل و بیکار) است. نرخ مشارکت اقتصادی نیز سهم افرادی را نشان میدهد که یا شاغل هستند یا فعالانه بهدنبال شغل میگردند. بنابراین اگر نرخ بیکاری کاهش یابد اما نرخ مشارکت هم پایین بیاید، این کاهش دلیل بر بهبود نیست؛ زیرا ممکن است بخشی از افراد جویای کار از یافتن شغل ناامید شده و جستوجو را بهطور موقت یا دائمی کنار گذاشته باشند. در چنین حالتی، چون این افراد از جمعیت فعال خارج میشوند، نرخ بیکاری کاهش مییابد، اما این کاهش ناشی از بهبود بازار کار نیست بلکه از کوچک شدن جامعه جویای کار ناشی میشود. به همین دلیل تحلیل مشترک این دو شاخص برای درک دقیق وضعیت اشتغال ضروری است.
بر مبنای همین منطق، دادههای زمستان ۱۴۰۴ نشان میدهد که کاهش ۰.۲ واحد درصدی نرخ بیکاری همراه با کاهش ۰.۴ واحد درصدی نرخ مشارکت بوده است؛ ترکیبی که بهجای نشان دادن بهبود، بیشتر نشانه افزایش ناامیدی نیروی کار از یافتن شغل است. زمستان سال گذشته فصلی همراه با شوکهای اقتصادی و سیاسی بود؛ شوکهایی که هرکدام بهنوعی بازار کار را تحتتاثیر قرار دادند. ماه نخست زمستان با جهش نرخ ارز آغاز شد؛ جهشی که موجی از اعتراضات را رقم زد و فضای کسبوکار را متلاطم کرد. به دنبال آن، قطع گسترده اینترنت رخ داد؛ عاملی که مستقیما بسیاری از کسبوکارهای خرد و آنلاین را با کاهش فروش، افت مشتری و اختلال در دسترسی مواجه کرد. در چنین فضایی، کاهش درآمد و افزایش هزینهها موجب شد تعدادی از کارفرمایان به سمت تعدیل نیروی انسانی بروند.
در ماه پایانی زمستان، شرایط با حمله نظامی اسرائیل و آمریکا به کشور پیچیدهتر شد. این رویداد، علاوه بر وارد آوردن خسارت مستقیم به برخی زیرساختها و واحدهای تولیدی، پیامدهای غیر مستقیم گستردهای نیز داشت. بسیاری از کسبوکارها بر اثر افزایش ریسک، کاهش سفارشها، اختلال در زنجیره تامین و نااطمینانی نسبت به آینده دچار رکود شدند و باز هم موجی از تعدیل نیرو رخ داد. تداوم این وضعیت، همراه با ادامهدار بودن قطعی اینترنت، نهتنها کسبوکارهای کوچک و متوسط را آسیبپذیرتر کرد، بلکه چشمانداز بازار کار را برای بسیاری از جوانان و جویندگان کار تیره و نامطمئن ساخت. همین عدم قطعیت و نبود دورنمای روشن موجب شد بخشی از افراد بهطور کامل از جستوجوی کار دست بکشند.
از سوی دیگر، همزمانی کاهش نرخ بیکاری و نرخ مشارکت به ساختار بازار کار ایران نیز مربوط است. در اقتصاد ایران، بخش غیر رسمی سهم قابلتوجهی دارد؛ بخشی که شامل فعالیتهایی با قراردادهای ناپایدار، دستمزدهای پایین و نبود بیمه و حمایتهای اجتماعی است. هنگامی که رکود یا شوکهای اقتصادی رخ میدهد، بسیاری از مشاغل غیررسمی نخستین قربانیان آن هستند. کارگر یا صاحب این مشاغل ممکن است نه به جمعیت بیکار، بلکه به جمعیت غیرفعال منتقل شود؛ یعنی حتی بهدنبال یافتن شغل جدید نیز نروند. بنابراین بخشی از کاهش نرخ بیکاری در آمار ممکن است ناشی از همین خروج ناخواسته و پنهان از بازار کار باشد. در بررسی جغرافیایی نیز گزارش مرکز آمار نشان میدهد که وضعیت بازار کار در استانها تفاوت قابلتوجهی دارد. استانهای کرمانشاه، کردستان و لرستان به ترتیب با ۱۶.۵ درصد، ۱۳.۹ درصد و ۱۱.۹ درصد بیشترین نرخ بیکاری را در زمستان ۱۴۰۴ ثبت کردهاند. این استانها سالهاست با چالشهای مزمن توسعهای، کمبود سرمایهگذاری صنعتی و ضعف زیرساختهای اشتغالزا مواجه هستند. در مقابل، استانهای خراسان جنوبی، فارس و یزد با ۴.۴ درصد، ۵ درصد و ۵ درصد کمترین نرخ بیکاری را داشتهاند.
زنان؛ ضربهگیر شوکهای بازار کار
گزارش مرکز آمار از وضعیت بازار کار در زمستان ۱۴۰۴ تصویر عمیقتری از شکاف اشتغال مردان و زنان ارائه میدهد. نرخ بیکاری جمعیت ۱۵ ساله و بیشتر مردان در این فصل 6.2 درصد ثبت شده که نسبت به زمستان سال قبل 0.3 واحد درصد کاهش دارد. این روند اما برای زنان در همان گروه سنی کاملا متفاوت بوده است؛ نرخ بیکاری زنان با افزایش 0.8 واحد درصدی به ۱۵ درصد رسیده است. همچنین بررسی نرخ مشارکت اقتصادی نیز نشان میدهد شکاف جنسیتی تنها به بیکاری محدود نمیشود. مشارکت اقتصادی مردان با کاهش جزئی 0.1 واحد درصدی به 67.2 درصد رسیده است، اما افت مشارکت زنان بسیار عمیقتر بوده است. نرخ مشارکت اقتصادی زنان در زمستان گذشته 0.9 واحد درصد کاهش یافته و به 12.2 درصد رسیده؛ رقمی که نشان میدهد بخش بزرگی از زنان یا از جستوجوی شغل منصرف شدهاند یا اساسا فرصت مناسبی برای ورود به بازار کار پیش روی خود نمیبینند. تفاوت قابلتوجه میان نرخ بیکاری و مشارکت مردان و زنان نشاندهنده اولویت دهی به مردان در بازار کار است. در چنین ساختاری، زنان در برابر شوکهای اقتصادی آسیبپذیرترند؛ زیرا معمولا در مشاغل غیررسمی، کمدرآمد یا ناپایدار فعالیت میکنند. بنابراین هر اختلال اقتصادی در ابتدا باعث خروج زنان از بازار کار میشود. این گزارش نشان میدهد زمستان گذشته برای زنان فصل دشوارتری بوده و شکاف جنسیتی بازار کار تعمیق شده است.
افت اشتغال در صنعت
بررسی وضعیت اشتغال در بخشهای اصلی اقتصاد نشان میدهد در زمستان ۱۴۰۴ تحولات متفاوتی در سه بخش کشاورزی، صنعت و خدمات رخ داده است. طبق آمار، اشتغال در بخش کشاورزی نسبت به زمستان سال قبل بیش از ۱۱۵ هزار نفر افزایش یافته است. بخش خدمات نیز در همین بازه رشد قابلتوجهی داشته و با افزایش ۱۵۲ هزار نفری بیشترین افزایش اشتغال را در میان بخشهای اقتصادی ثبت کرده است. در مقابل، وضعیت بخش صنعت متفاوت بوده و کاهش اشتغال در این حوزه چشمگیر است. تعداد شاغلان صنعتی در زمستان ۱۴۰۴ نسبت به فصل مشابه سال پیش از آن بیش از ۲۱۸ هزار نفر کاهش یافته است. کارشناسان معتقدند این افت اشتغال تا حد زیادی به پیامدهای جنگ علیه کشور مرتبط است. در چنین شرایطی، بخشی از واحدهای تولیدی بهطور مستقیم از آسیب به زیرساختها، کارخانهها و زنجیره تامین ضربه میخورند و برخی دیگر نیز بهطور غیرمستقیم با کاهش سفارشها، افزایش هزینه تولید و نااطمینانی اقتصادی روبهرو میشوند. مجموعه این عوامل میتواند تولید را کاهش داده و بنگاهها را ناچار به تعدیل نیروی کار کند.
افزایش 0.5 واحد درصدی اشتغال ناقص
در بخش دیگری از گزارش بازار کار مرکز آمار ایران، تصویری از اشتغال ناقص در زمستان ۱۴۰۴ ارائه شده است. بر اساس این گزارش، تعداد افراد دچار اشتغال ناقص نسبت به زمستان ۱۴۰۳ نزدیک به ۱۲۱ هزار نفر افزایش یافته است؛ افزایشی که نشاندهنده افت کیفیت شغلها است. اشتغال ناقص به وضعیتی گفته میشود که فرد شاغل است، اما تعداد ساعت کاریاش کمتر از میزان مطلوب اوست و تمایل و آمادگی دارد که ساعات بیشتری کار کند. به بیان دیگر، این افراد از نظر قانونی شاغل محسوب میشوند، اما درآمد و امنیت شغلیشان کمتر از استانداردهای لازم است. اشتغال ناقص معمولا در دورههای رکود اقتصادی یا بیثباتی بازار کار افزایش مییابد؛ زیرا کارفرمایان برای کاهش هزینهها، ساعات کاری را کم میکنند و نیروی کار نیز ناچار است با اشتغالی نیمهکاره یا کمدرآمد کنار بیاید.
بر اساس این گزارش، سهم اشتغال ناقص در زمستان ۱۴۰۴ به 8.2 درصد رسیده، درحالیکه این رقم در زمستان ۱۴۰۳ برابر 7.7 درصد بوده است. هرچند این فاصله ظاهرا کوچک است، اما در بازار کاری با میلیونها شاغل، حتی چند دهم درصد نیز نشاندهنده فشار قابلتوجه بر نیروی کار است. در بخش تحصیلات عالی، سهم جمعیت بیکار دارای آموزش عالی از کل بیکاران، با کاهش 2.3 واحد درصدی به 36.6 درصد رسیده است. سهم شاغلان فارغالتحصیل نیز با کاهش 0.2 واحد درصدی به 27.1 درصد رسیده است. این کاهشها نشان میدهد که چه در بازار کار و چه در میان جویندگان شغل، حضور افراد دارای تحصیلات دانشگاهی اندکی کم شده است؛ موضوعی که میتواند ناشی از مهاجرت، تغییر ترجیحات شغلی یا دشواری یافتن شغل متناسب با تخصص باشد. در تحلیل جنسیتی، شکاف عمیقی میان مردان و زنان دیده میشود. سهم زنان دارای مدرک دانشگاهی از کل بیکاران در زمستان ۱۴۰۴ برابر 61.8 درصد ثبت شده است که رقمی بسیار بالاتر از سهم 25.5 درصدی مردان است. این اختلاف چشمگیر نشان میدهد که تحصیل زنان در نهایت به اشتغال منجر نمیشود.
