بیماران کوبایی بهدلیل محاصره آمریکا جان میبازند؛
روایتی تکاندهنده از بیمارستانهای کوبا؛ محاصره آمریکا چگونه جان بیماران کوبایی را میگیرد؟
گروه آنلاین روزنامه «دنیای اقتصاد»- نسیم بنایی: نیویورکتایمز در گزارشی گفته نظام سلامت کوبا زمانی مایه افتخار این جزیره بود. اکنون اما محاصره نفتی آمریکا حتی خدمات ابتدایی پزشکی را هم مختل کرده است. هنگامی که خاموشی سراسری در کوبا در آخر هفته گذشته وارد دومین روز خود شد، نگرانیها برای «خورخه پرز آلوارس» افزایش یافت.
این جوان ۲۱ ساله به بیماری ژنتیکیای مبتلاست که مانع میشود ریههایش بهطور مستقل هوا را پمپاژ کنند. او برای ادامه تنفس باید همیشه به دستگاه وِنتیلاتور متصل باشد.
قرار است باتری پشتیبان دستگاه تنفس او بیش از یک روز دوام بیاورد، اما در هفتههای اخیر بارها این موضوع آزموده شده است؛ از جمله در سه قطع برق سراسری که هر بار باتری را تا مرز تمام شدن پیش بردهاند. با قطع برق روزانه برای ساعتهای طولانی، تقریباً فرصتی برای شارژ دوباره آن باقی نمیماند.
مادرش «خنیا آلوارس» در حالی که کنار بدن نحیف پسرش در اتاق خواب خانهشان در محلهای فقیرنشین در هاوانا ایستاده بود گفت: «نمیدانم تا چه مدت میتوانیم ادامه دهیم. زندگی او به برق وابسته است.»
محاصره نفتی آمریکا علیه کوبا بهسرعت ذخایر سوخت کشور را تحلیل میبرد و باعث خاموشیهای روزانه، کمبود غذا، لغو کلاسهای درس و افزایش قیمت بنزین در بازار سیاه تا نزدیک ۴۰ دلار برای هر گالن شده است. این وضعیت همچنین نظام بهداشت و درمان همگانی کوبا را فلج کرده است؛ نهادی دولتی که زمانی برای کشوری فقیر یک دستاورد بزرگ به شمار میرفت اما اکنون برای ارائه ابتداییترین خدمات درمانی هم با مشکل روبهروست.
شش پزشک کوبایی در گفتوگوهایی اعلام کردند شرایط رو به وخامت بیمارستانها و درمانگاهها در سراسر کشور باعث مرگهایی میشود که در شرایط عادی قابل پیشگیری بودند.
دکتر «آلیوت فرناندز»، رئیس بخش بیهوشی بزرگترین بیمارستان کودکان هاوانا گفت: «نمیتوانم بگویم چند مرگ رخ داده، اما مطمئنم بیشتر از همین دوره در سال گذشته است. این را در تحویل شیفتها، در صحبتهای همکاران و در کودکانی که جراحی کردهام میبینم.»
اثرات محاصره بهصورت زنجیرهای در سراسر سیستم سلامت گسترش یافته است. بیمارستانها عملهای جراحی را لغو میکنند و بیماران را به خانه میفرستند زیرا پزشکان و پرستاران نمیتوانند به محل کار خود برسند. درمانگاهها برای انجام درمانهایی مانند شیمیدرمانی و دیالیز بهدلیل قطع برق با مشکل روبهرو هستند.
بسیاری از آمبولانسها متوقف شدهاند زیرا رانندگان نمیتوانند بنزین پیدا کنند. داروخانهها تقریباً خالیاند چون دولتِ عملاً ورشکسته برای خرید دارو با مشکل روبهروست.
تولید دارو هم تقریباً متوقف شده زیرا کارخانهها با سوخت دیزل کار میکنند. تولیدکنندگان واکسن به دنبال مواد اولیه میگردند، چون پروازهایی که پیشتر این مواد را حمل میکردند بهدلیل کمبود سوخت جت لغو شدهاند. همچنین ذخایر واکسنهای یخچالی در صورت ادامه قطع برق ممکن است فاسد شوند.
«پل اشپیگل»، کارشناس بهداشت عمومی در دانشگاه جانز هاپکینز که هدایت برنامههای سلامت عمومی در افغانستان، اوکراین و غزه را بر عهده داشته، میگوید: «این وضعیت خفیف یا محدود نیست؛ بسیار شدید است. شما همین حالا هم میبینید که بیمارستانها مجبور شدهاند شیوه کار خود را تغییر دهند.»
او افزود همانطور که در بحرانهای آن کشورها (افغانستان، اوکراین و غزه) رخ داد، شرایط کنونی کارکنان سلامت در کوبا را مجبور کرده است بیماران را بر اساس اولویت دستهبندی کنند. او گفت: «ابعاد فاجعه و اینکه چه کسانی بیشتر آسیب میبینند به همین تصمیمهای سخت و دردناکی بستگی دارد که آنها مجبور به گرفتنشان هستند.»
محاصره نفتی مشکلاتی را تشدید میکند که پیش از این هم در نظام سلامت کوبا رو به افزایش بود.
اقتصاد برنامهریزیشده دولتی و انزوای بینالمللی کوبا طی دههها به فقر گسترده انجامیده است، اما نظام درمان رایگان این کشور مدتها نقطه روشن آن بود. بخشی از این موضوع به این دلیل است که بنا بر گزارش سازمان جهانی بهداشت، دولت حدود یکپنجم بودجه خود را صرف سلامت میکرد؛ تقریباً دو برابر میانگین جهانی.
تا پیش از همهگیری کووید‑۱۹، امید به زندگی و نرخ مرگومیر نوزادان در کوبا با کشورهای توسعهیافته قابل مقایسه بود و نسبت پزشک به بیمار از بهترینها در جهان به شمار میرفت.
اما تحریمهای سختگیرانهتر آمریکا علیه کوبا که از دولت نخست ترامپ آغاز شد، چالشهای بزرگی ایجاد کرده است. این تحریمها مانع جایگزینی تجهیزات فرسوده در بیمارستانها شده، پرداختها و لجستیک بینالمللی را پیچیده کرده و باعث شده تأمینکنندگان پزشکی آمریکایی و اروپایی قراردادهای خود را به دلیل ترس از نقض مقررات آمریکا لغو کنند. اقتصاددانان برآورد میکنند این تحریمها میلیاردها دلار درآمد از دولت گرفته است.
این تحریمها، همراه با همهگیری کرونا و سیاستهای اقتصادی ناموفق کوبا، به رکودی عمیق انجامیده است. سرمایهگذاری گسترده دولت بر گردشگری، از جمله ساخت هتلهای عظیم با هزینههای میلیون دلاری، نتیجه معکوس داد. سیاستهای پولی نابهنگام ارزش پزوی کوبا را نابود کرد و متوسط حقوق دولتی را به معادل حدود ۱۳ دلار در ماه رساند. در عین حال، با وجود گشایش محدود اقتصادی، سرکوب سیاسی دولت کمونیستی مانع شکلگیری جایگزینهای واقعی اقتصادی شده است.
در سال ۲۰۱۸، نرخ مرگومیر نوزادان در کوبا چهار مورد در هر هزار تولد بود، کمتر از ایالات متحده. اما تا سال ۲۰۲۵ این رقم بیش از دو برابر شد و به ۱۰ مورد رسید؛ تقریباً دو برابر نرخ آمریکا.
«روث گیبسون»، پزشک دانشگاه استنفورد که تأثیر تحریمها بر سلامت عمومی را مطالعه میکند، گفت پیامدهای تحریمها طی چند سال بهتدریج در نظام سلامت ظاهر شد. به گفته او، تأثیر محاصره نفتی «احتمالاً بهصورت تصاعدی شدیدتر خواهد بود.»
دکتر «لیلیام دلگادو پرویرا»، متخصص زنان و زایمان در مهمترین بیمارستان زایمان کوبا، میگوید آثار این بحران از هماکنون آشکار است.
تحریمها باعث کمبود آنتیبیوتیک، دارو و تجهیزات در بیمارستان شدهاند، در حالی که کمبود غذا موجب افزایش مادران باردار کموزن و نوزادان ضعیف شده است. اکنون پزشکان، پرستاران، کارکنان خدماتی و حتی مادران هم بهدلیل کمبود سوخت برای رسیدن به بیمارستان مشکل دارند. نتیجه این وضعیت اتاقهای زایمان کثیفتر، کارکنان کمتر برای کمک به زایمان و رسیدن مادران به مراحل خطرناک پیشرفته زایمان است.
او گفت: «ما با موارد بسیار شدیدتری روبهرو هستیم.» به گفته او تنها در ماه فوریه سه نوزاد تازهمتولدشده جان باختند؛ بیشترین رقمی که در یک ماه به یاد دارد. او افزود: «بهویژه در هفتههای اخیر، نارسایی شدید نوزادان ضربه سنگینی به ما زده است.» او افزایش تولدهای زودرس را تا حدی ناشی از افزایش عفونتها به دلیل کمبود آنتیبیوتیک دانست.
دولت کوبا اعلام کرده است که ۹۶ هزار و ۴۰۰ بیمار در انتظار جراحی هستند، هرچند مشخص نیست چه تعداد از این موارد پس از آغاز محاصره به فهرست اضافه شدهاند. همچنین کمبود سوخت باعث تأخیر در واکسیناسیون بیش از ۳۰ هزار کودک شده و درمانهایی مانند پرتودرمانی و دیالیز برای نزدیک به ۲۰ هزار بیمار بهطور نامنظم انجام میشود.
دارو هم بهشدت کمیاب شده است. این ماه یک داروخانه در محلهای فقیر در هاوانا در میانه روز کاری بسته بود و قفسههای خالی آن از پشت پنجره شکسته دیده میشد. روی در، نوشتههایی دستنویس هشدار میدادند که فروش دارو بهشدت محدود است.
روی یکی از این نوشتهها آمده بود: «گزارش شده که برخی افراد داروها را دوباره میفروشند؛ بنابراین پلیس را مطلع خواهیم کرد.»
در سوی دیگر شهر، بیمارستان کودکان «ویلیام سولر» به طرز عجیبی ساکت بود. بیمارستان با حداقل نیرو کار میکند و بسیاری از پزشکان، پرستاران و بیماران مجبورند کیلومترها زیر آفتاب کارائیب پیادهروی کنند تا به آن برسند.
دولت برق بیمارستانها را در اولویت قرار میدهد تا هنگام تاریکی دیگر مناطق شهر، چراغهای آنها روشن بماند. با این حال، در همین ماه بیمارستانها در سه قطع برق سراسری مجبور شدهاند از ژنراتورهای پشتیبان استفاده کنند.
دکتر فرناندز، رئیس بخش بیهوشی، هنگام یکی از این خاموشیها در حال بیهوش نگه داشتن نوزاد دوماههای برای عمل جراحی بود. ناگهان چراغها و دستگاههای نظارت بر علائم حیاتی کودک برای چند دقیقه خاموش شدند تا ژنراتور روشن شد. او گفت: «وقتی وسط چنین وضعیتی هستید، همان چند دقیقه مثل یک ساعت احساس میشود.»
در بخشهای دیگر بیمارستان، پزشکان و پرستاران به سوی دستگاههای تنفسی نوزادان بیمار دویدند. باتری این دستگاهها سالها پیش از کار افتاده است، بنابراین کارکنان باید با فشردن یک پمپ لاستیکی بهصورت دستی هوا را به ریه نوزادان بفرستند تا ژنراتورها روشن شوند.
با کاهش شدید سوخت، حتی ژنراتورهای بنزینی هم شاید فقط راهحلی موقت باشند. پرستاران بخش نوزادان میگویند اگر بیمارستان کاملاً بدون برق شود، برنامهای اضطراری دارند: پیچیدن نوزادان در پتو و گذاشتن آنها در دستگاههای انکوباتور خاموش، به امید اینکه گرمای کافی برای زنده ماندن داشته باشند.
آخرین محموله نفت کوبا در ۹ ژانویه به این کشور رسید. پس از تهدیدهای دونالد ترامپ، برخی کشورها ارسال نفت را متوقف کردند، اما اکنون نگاهها به یک نفتکش روسی دوخته شده که ممکن است اوایل هفته آینده برسد.
رئیسجمهور «میگل دیاز‑کانل» به مردم کوبا هشدار داده است که شبکه برق کشور بهشدت ناپایدار است و احتمالاً اوضاع بدتر خواهد شد.
در پاسخ، دولت پنلهای خورشیدی در درمانگاههای محلی، خانههای سالمندان و خانه ۱۲۰ کودک بیمار که به تهویه مطبوع نیاز دارند نصب کرده است. همچنین اعلام کرده که به ۱۰ هزار نفر از کارکنان حوزه سلامت و آموزش پنل خورشیدی داده تا بتوانند از راه دور کار کنند.
با این حال، چالشهای تازهای در سراسر جزیره در حال ظهور است. به گفته مقام ارشد سازمان ملل در کوبا، شیرهای آب خشک میشوند زیرا پمپهای آب به شبکه برق وابستهاند، وضعیت بهداشت بدتر شده و غذا هم کمیابتر میشود.
یکی از ویژگیهای نظام سلامت کوبا بستههای منظم غذایی، مکملها و دارو برای مادران تازه و نوزادان بود. به همین دلیل تا پیش از همهگیری کرونا، کوبا یکی از پایینترین نرخهای سوءتغذیه کودکان در منطقه را داشت.
اما مادران کوبایی و پزشکانشان میگویند این بستههای ماهانه اکنون کوچکتر شده و بسیار کمتر به دست مردم میرسند. دکتر «روکسانا مارتینس رودریگز»، پزشک محلی در یکی از محلههای هاوانا، گفت امسال بیمارانش هیچ شیر یا مکملی مانند اسید فولیک دریافت نکردهاند؛ چیزهایی که پیشتر دولت بهطور منظم میداد. این در حالی است که از ژانویه قیمت مواد غذایی بهدلیل افزایش هزینه سوخت بهشدت بالا رفته است.
او گفت: «یک حقوق ماهانه بهسختی برای صبحانه کافی است. خرید یک کلم هم تبدیل به یک تجمل شده است.»
به گفته او در نتیجه این وضعیت، نوزادان دچار سوءتغذیه بیشتری دیده میشوند.
دکتر مارتینس رودریگز میگوید تعداد بیماران او در سالهای اخیر دو برابر شده و به یک هزار و ۹۳۰ نفر رسیده است، زیرا بسیاری از پزشکان و پرستاران برای دریافت حقوق بالاتر به بخش خصوصی رو به رشد رفتهاند و برخی دیگر هم کشور را ترک کردهاند. کارکنان باقیمانده نظام سلامت بهشدت خستهاند، بهویژه چون همان مشکلات روزمره زندگی را تجربه میکنند که حدود ۱۰ میلیون شهروند دیگر کوبا هم با آن مواجهاند.
او گفت: «ما همان خاموشیهایی را داریم که بقیه مردم دارند، با همان کمبودها روبهرو هستیم. و چه بخواهید چه نخواهید، این وضعیت بر شما تأثیر میگذارد.»
