بررسی چرخش گفتمانی چهرههای اصولگرایی برسر «مذاکره»
«پایان جنگ» فراجناحی شد
آنچه امروز در سپهر سیاست ایران مشاهده میشود، نوعی چرخش گفتمانی یا به تعبیری «واقعگرایی سیاسی» است که حتی در میان سنتیترین لایههای اصولگرایی و چهرههای نظامی نیز ریشه دوانده است. از سخنان صریح محمدرضا باهنر درباره ضرورت پرهیز از تداوم ابدی جنگ تا اشارات معنادار حسین طائب به میز مذاکره بهعنوان ادامه میدان، همگی گویای آن است که «وفاق ملی» در حال عبور از یک شعار انتخاباتی به یک ضرورت راهبردی در مدیریت بحرانهای منطقهای است.
تابوشکنی اعتدالی و واقعگرایی اصولگرایانه
روند کنونی گفتوگوها درباره صلح و مذاکره، مسیری طولانی را از پاستور دوران روحانی تا بهارستان و مجمع تشخیص مصلحت نظام طی کرده است. حسن روحانی، رئیسجمهور پیشین، که همواره از سوی منتقدانش به واسطه برجام تحت فشار بود، در روزهای اخیر بار دیگر بر ضرورت پایان دادن به تنشها تاکید کرده است. به گزارش «ایرنا» او روز دوشنبه ۹شهریور، در دیدار جمعی از استانداران ادوار خود اعلام کرد: «ما باید طبق نظر اکثریت قاطع مردم جنگ را عزتمندانه پایان بدهیم تا بتوانیم کشور را بسازیم و صدمات وارده را جبران کنیم.» او با انتقاد از اقلیتی که به گفته او «بوق و بلندگو» در دست دارند، پرسید: «به مردم بگوییم قرار ما این است با قدرتهای بزرگ بیست سال دیگر بجنگیم، اگر مردم قبول کردند برویم ادامه بدهیم. اما اگر مردم نپذیرفتند، چه؟»
روحانی پس از این اظهارنظرها با واکنشهای تند و حتی تهدید مواجه شد. انتشار ویدئوهایی از تجمعات شبانه که در آن سخنرانان با ادبیاتی تند، رئیسجمهور سابق را تهدید میکردند، نشاندهنده عمق شکافی است که بر سر مساله مذاکره وجود داشت. با این حال، نکته کلیدی اینجاست که امروز، صدای مذاکره نه فقط از سوی روحانی، بلکه از قلب اردوگاه اصولگرایی نیز شنیده میشود.
باهنر و منطق صلح
روز گذشته حمایتی از رویکرد دیپلماتیک دولت چهاردهم، از سوی محمدرضا باهنر، دبیرکل جامعه اسلامی مهندسین و چهره بانفوذ اصولگرا، صورت گرفت. رویکردی که به سرعت در فضای مجازی پربازدید شد. باهنر در گفتوگو با «ایرنا» به نکتهای راهبردی اشاره کرد که پیش از این کمتر در ادبیات این جناح دیده میشد. او با بیان اینکه «مذاکره، خود ادامه مبارزه است»، تصریح کرد: «هیچ جنگی در تاریخ تا ابد ادامه نیافته و هر نزاعی یا با پیروزی یکی از طرفین یا با گفتوگو پایان یافته است. بنابراین، تصور لزوم تداوم ابدی جنگ، خطای راهبردی است.» باهنر با هشدار نسبت به دوقطبیسازی جامعه به دستههای «طرفدار جنگ» و «موافق گفتوگو»، تاکید کرد که اسرائیل به شدت با هرگونه صلح و آتشبسی مخالف است.
او حتی به تغییر لحن در ایالات متحده اشاره کرد و گفت: «به اعتقاد من، حتی ترامپ که با آغاز این جنگ علیه کشور ما مرتکب خطای بزرگی شد، اکنون از کرده خود پشیمان است و بهدنبال راه گریز میگردد.» باهنر در بخش دیگری از این گفتوگو بزرگترین خطر را مساله انشقاق ملی توصیف کرد و با بیان اینکه نباید اجازه دهیم این اتفاق بهوجود بیاید، تاکید کرد: به مردم اطمینان میدهم که نیروهای مسلح، دیپلماتها و مردم کنار هم هستند؛ ضمن اینکه رهبری نظام مدیریت و اشراف کامل بر این عملیات دارند و مردم از این بابت خیالشان راحت باشد. او با اشاره به سخنان رئیسجمهور مبنی بر اینکه اکنون بهترین زمان برای توافق است، اظهار کرد: ما موقعیتهای بسیار خوبی برای تفاهم داریم؛ یعنی دست برتر را در اختیار داریم. این سخنان باهنر یعنی جناح راست سنتی نیز، اکنون به این جمعبندی رسیده که صلح در سایه «عزت و تمامیت ارضی»، نه یک عقبنشینی، بلکه یک پیروزی دیپلماتیک محسوب میشود.
میز مذاکره به مثابه میدان
تحول در گفتمان سیاسی کشور زمانی جدیتر به نظر میرسد که چهرههای نظامی نیز از واژه «مذاکره» استفاده میکنند. حجتالاسلام حسین طائب، رئیس سازمان بسیج مستضعفین، در سخنانی معنادار اظهار کرد: «دشمن امروز به آتشبس پناه آورده و بار دیگر مسیر مذاکره را دنبال میکند؛ اما جمهوری اسلامی ایران مذاکره را نه از سر نیاز، بلکه بر اساس منافع و حقوق ملت میپذیرد.» به گزارش خبرگزاری تسنیم، طائب با تاکید بر اینکه مذاکره ذاتا نه خوب است و نه بد، افزود: «میز مذاکره برای ایران ادامه میدان است؛ با این تفاوت که در این میدان، سلاح اصلی، عزت ملی و تجربه تاریخی است.»
در کنار این مواضع، منصور حقیقتپور، فعال سیاسی اصولگرا نیز روز یکشنبه درگفتوگو با خبرآنلاین، با لحنی تند به نقد کسانی پرداخته که در گذشته مانع توافق شدند. او در گفتوگویی با اشاره به سخنان سعید جلیلی و تغییر ادبیات برخی چهرههای پایداری و اشاره آنها به «صلح حدیبیه»، خواستار پاسخگویی بابت خسارتهای ناشی از تحریمها شد. سعید جلیلی، نماینده رهبری در شورای عالی امنیت ملی، که نماد ایستادگی در برابر مذاکرات دانسته میشد، ۲۲ مردادماه در یادداشتی به «ابتکار صلح حدیبیه» اشاره کرده و آن را سرآغاز حرکت به سوی اهداف بزرگ دانسته است؛ موضوعی که روزنامه جمهوری اسلامی در سرمقاله روز گذشته خود به نقد آن پرداخته و هشدار داده است که نباید آیات قرآن و وقایع تاریخی را ابزار تمایلات جناحی قرار داد.
ضرورت وفاق در برابر تهدیدهای خارجی
درحالیکه تنشهای نظامی در جنوب کشور و ادعاهای دونالد ترامپ درباره حملات احتمالی، فضای منطقه را ملتهب نگه داشته است، مقامات ارشد قضایی و سیاسی نیز بر حفظ وحدت داخلی تاکید دارند. محسنیاژهای، رئیس قوه قضائیه، با اشاره به اقتدار ایران در سطح جهانی، هرگونه صدای وحدتشکن در داخل را «بیانصافی و خیانت» توصیف کرد. به گزارش انتخاب، وی تاکید کرد که در شرایط فعلی، حفظ تصویر مقتدرانه ایران در اذهان جهانیان، اوجب واجبات است. آنچه از برآیند نظرات محمدرضا باهنر، حسین طائب و حتی منتقدان دولتهای گذشته برمیآید، رسیدن به یک نقطه مشترک است: «مذاکره برای گرفتن حق، نه برای واگذار کردن آن». اگرچه تفاوتهای جدی در روشها و پیششرطها میان طیفهای مختلف وجود دارد؛ اما عبور از شعار «جنگ ابدی» و رسیدن به ادبیات «پایان عزتمندانه»، نشاندهنده همفکری در ساختار قدرت ایران برای مواجهه با پیچیدهترین بحرانهای قرن حاضر است.
مخالفت با تسلیم
در همین رابطه گفتوگویی داشتیم با عزتالله یوسفیانملا، نماینده سابق مجلس و از اصولگرایان با سابقه، تا ابعاد این صلحطلبی جناحی را بررسی کرده و دلیل مخالفت برخی از جناحها با پایان جنگ را متوجه شویم. یوسفیانملا در پاسخ به این سوال که اساسا چطور باید به پایان جنگ فکر کنیم و چرا نباید مذاکره را تقبیح کرد، گفت: «شما هیچ جنگی را نمیتوانید مثال بزنید که یک طرف شکست بخورد یا موفق بشود و پایان آن مذاکره نباشد؛ این محال است. یعنی معمولا از آتشبس شروع میشود و یک طرف تسلیم میشود؛ برنده میآید و تعهداتی میگیرد.»
وی با یادآوری هشت سال جنگ با عراق تصریح کرد: «جنگ ایران و عراق هم مذاکره داشت، البته به نتیجه نرسیدیم و صلحی هم حاصل نشد، ولی با مذاکره آتشبس را پذیرفتیم. چون پایان هر جنگی مذاکره هست و مذاکره هرچه زودتر باشد، بهتر است. کدام جنگ در طول تاریخ بشریت میتوانیم نام ببریم و بگوییم این جنگ بدون مذاکره تا ابد ماند. پایان جنگ مذاکره است؛ لذا هرچه زودتر باید جلوی ضرر را بگیرند. در جنگ، بازنده و برنده ضربه میخورند؛ حالا بازنده بیشتر، برنده کمتر، ولی برای هر دو طرف ضربه هست؛ هر چه زودتر جلوی مشکل را بگیریم به نفع ما است. این دیگر یک واقعیت ملموس است؛ این چیزی است که همه داریم لمسش میکنیم.»
یوسفیانملا درباره نظر جبهه اصولگرایی درباره جنگ توضیح داد: «اصولگراها مخالف تسلیم هستند؛ هیچ انسان آزادهای نمیگوید باید تسلیم شویم. هر کس پیرو مکتب امام حسین(ع) باشد میگوید آقا ما تسلیم نمیشویم، ولی اینطور نیست که تا ابد جنگ را ادامه دهیم.» وی خاطرنشان کرد: «اگر بخواهند یک وجب خاک ما را بگیرند، ما باید بایستیم؛ این دیگر جنگ نیست، این دفاع است.» وی در ادامه گفت: «عقل حکم میکند که ما راه صلح را برویم. البته دفاع را هیچوقت فراموش نمیکنیم و در هر شرایطی در مقابل هر تجاوزی ایستادهایم.»
