خریداران سنتی، از جمله ژاپن و کرهجنوبی هنوز برای واردات نفت ایران چراغ سبز نشان ندادهاند
صنعت نفت در مسیر بازگشت به بازار
در کنار بهبود شرایط صادرات، موسسه ریستاد انرژی Rystad Energy (یک شرکت مستقل پژوهشی و ارائهدهنده خدمات تحلیل بازار و اطلاعات تجاری در حوزه انرژی در شهر اسلودر نروژ) نیز چشمانداز مثبتی برای تولید نفت ایران ترسیم کرده است. بر اساس برآورد این موسسه، تولید نفت ایران که اکنون حدود ۲میلیون و ۴۰۰ هزار بشکه در روز برآورد میشود، درصورت تداوم معافیت تحریمی آمریکا تا پایان مردادماه میتواند به ۳میلیون و ۱۰۰هزار بشکه در روز افزایش یابد. اگر تفاهم موقت به توافقی پایدار و رفع محدودیتهای نفتی منجر شود، تولید نفت ایران تا پایان سال حتی میتواند به ۳میلیون و ۳۰۰هزار بشکه در روز برسد؛ رقمی که از سطح پیش از آغاز درگیریهای نظامی نیز فراتر خواهد رفت. همزمان با این برآوردها، نشانههای میدانی نیز از احیای تدریجی صادرات نفت ایران حکایت دارد. پس از بازگشایی نسبی تنگه هرمز و کاهش محدودیتهای تردد نفتکشها، بخش قابلتوجهی از نفت خامی که طی هفتههای بحران در مخازن ساحلی و شناورهای ذخیرهسازی موقت انباشته شده بود (حدود ۸۰میلیون بشکه)، راهی بازارهای بینالمللی شده است.
به گفته فعالان بازار، دههامیلیون بشکه نفت ایران که در دوره انسداد مسیرهای صادراتی امکان بارگیری یا ارسال نداشت، اکنون در حال حرکت به سوی بازارهای هدف است. بخشی از این محمولهها مستقیما به مقصد مشتریان آسیایی ارسال شده و بخشی دیگر نیز از طریق معاملات کشتی به کشتی (STS) در آبهای مالزی و سایر مراکز تجاری جنوب شرق آسیا به فروش میرسد. برآوردهای موسسات رهگیری نفتکشها نشان میدهد صادرات نفت ایران که در اوج بحران بهدلیل محدودیتهای عملیاتی و کاهش تولید افت کرده بود، اکنون بار دیگر روندی صعودی گرفته است. ایران پیش از آغاز جنگ روزانه بیش از یکمیلیون و ۵۰۰هزار بشکه نفت صادر میکرد که عمده آن راهی چین میشد. در اوج محاصره بنادر ایران توسط آمریکا این عدد به ۶۰۰هزار بشکه در روز افت کرد و اکنون با ازسرگیری تردد نفتکشها، انتظار میرود صادرات به تدریج به همان سطوح بازگردد و در صورت دستیابی به توافق نهایی حتی از آن نیز فراتر رود. با این حال، افزایش تولید و صادرات به معنای بازگشت فوری مشتریان سنتی ایران نیست.
احتیاط پالایشگاههای آسیایی
اگرچه معافیت ۶۰روزه تحریمهای نفتی آمریکا، از نظر حقوقی امکان خرید نفت ایران را فراهم کرده، اما بسیاری از پالایشگاههای آسیایی همچنان با احتیاط عمل میکنند. بازار جهانی نفت اکنون بیش از هر زمان دیگری به نتیجه مذاکرات تهران و واشنگتن چشم دوخته است. اگرچه آتشبس و آغاز مذاکرات ۶۰روزه امیدها را برای کاهش تنشهای ژئوپلیتیک افزایش داده، اما نگرانی نسبت به دوام توافق و احتمال بازگشت تحریمها همچنان پابرجاست. همین مساله موجب شده بسیاری از خریداران آسیایی، بهویژه ژاپن و کرهجنوبی فعلا تصمیمی برای ازسرگیری خرید گسترده نفت ایران اتخاذ نکنند.
کارشناسان معتقدند تعلیق موقت تحریمها بزرگترین فرصت صادراتی ایران از زمان بازگشت تحریمهای آمریکا در سال ۲۰۱۸ محسوب میشود. طی هفت سال گذشته، بخش اعظم صادرات نفت ایران از طریق شبکههای غیررسمی و عمدتا به مقصد چین انجام میشد؛ اما اکنون تهران امیدوار است بخشی از بازارهای سنتی خود را نیز دوباره فعال کند. گناناسکار تیاگاراجان رئیس موسسه تحقیقاتی Commtrendz Research معتقد است اکنون که فروش نفت ایران به صورت رسمی مجاز شده، تهران تلاش خواهد کرد سهم از دست رفته خود را در بازار آسیا بازیابد. به گفته وی، بخشی از نفت ایران پیش از این نیز از مسیرهای غیررسمی وارد بازار میشد؛ اما رفع محدودیتهای فعلی ظرفیت صادرات رسمی را به شکل محسوسی افزایش خواهد داد.
نشست وزیران انرژی بریکس
در همین چارچوب، دیدار محسن پاکنژاد، وزیر نفت ایران، با مقامهای هندی در حاشیه نشست وزیران انرژی بریکس، اهمیت ویژهای پیدا میکند. دو طرف در این دیدار درباره توسعه همکاریهای انرژی، تجارت نفت و گاز و گسترش روابط اقتصادی گفتوگو کردند؛ دیداری که از نگاه ناظران نخستین تلاش رسمی تهران برای احیای بازار هند پس از سالها تحریم محسوب میشود. کارشناسان معتقدند اگر مذاکرات ۶۰روزه به توافقی پایدار منجر شود، هند، ژاپن و کرهجنوبی میتوانند بار دیگر به جمع مشتریان اصلی نفت ایران بازگردند؛ موضوعی که رقابت در بازار آسیا را نیز تشدید خواهد کرد. در چنین شرایطی، عربستان و امارات برای حفظ سهم بازار خود ناچار خواهند بود سیاستهای قیمتگذاری و صادراتی خود را بازنگری کنند.
در کنار موضوع صادرات، آینده صنعت نفت ایران به مساله مهمتری نیز گره خورده است؛ سرمایهگذاری خارجی. موسسه Rystad Energy هشدار داده که اگرچه ایران در کوتاهمدت قادر است تولید خود را به بیش از سهمیلیون بشکه در روز افزایش دهد، اما حفظ این روند در میانمدت بدون سرمایه و فناوری جدید بسیار دشوار خواهد بود. بسیاری از میادین نفتی کشور با افت طبیعی تولید روبهرو هستند و پیمانکاران داخلی به تنهایی توان مالی و فناوری لازم برای اجرای پروژههای بزرگ ازدیاد برداشت و توسعه میادین مشترک را در اختیار ندارند. از همین رو، مقامهای وزارت نفت بارها تاکید کردهاند که در صورت دستیابی به توافق نهایی، صدها فرصت سرمایهگذاری در بخشهای بالادستی، پاییندستی، پالایش و پتروشیمی آماده عرضه به شرکتهای بینالمللی است. توسعه میادین مشترک غرب کارون، اجرای پروژههای فشارافزایی پارس جنوبی، افزایش ضریب بازیافت مخازن و تکمیل زنجیره ارزش پتروشیمی از جمله طرحهایی هستند که برای اجرا به سرمایهگذاری چند دهمیلیارد دلاری و فناوریهای پیشرفته نیاز دارند.
در مجموع، صنعت نفت ایران اکنون در نقطهای تعیینکننده قرار گرفته است. افزایش تولید، بازگشت تدریجی صادرات و روانه شدن محمولههای انباشتهشده به بازار، نخستین نشانههای احیای صنعت نفت پس از بحران را نمایان کرده است؛ اما تثبیت این روند به نتیجه مذاکرات تهران و واشنگتن وابسته خواهد بود. اگر توافق نهایی حاصل شود، ایران نه تنها میتواند صادرات نفت خود را افزایش دهد، بلکه با بازگرداندن مشتریان سنتی، جذب سرمایه خارجی و توسعه میادین نفت و گاز، جایگاه خود را در بازار انرژی آسیا و جهان بازسازی خواهد کرد. در غیر این صورت، فرصت ایجادشده ممکن است تنها به یک گشایش کوتاهمدت محدود و صنعت نفت ایران بار دیگر با سایه سنگین تحریم و عدم قطعیت روبهرو شود.
