اخبار یادداشت

گوگل در حال آزمایش طرحی است که بر اساس آن به ناشران و سایت‌های خبری در ازای سهمی که محتوایشان در ساختن پاسخ‌های هوش مصنوعی دارد، مستقیما پول می‌دهد؛ پاسخ‌هایی که جمینای یا بخش AI Overviews در نتایج جست‌وجوی گوگل به کاربر نشان می‌دهند. این خبر در نگاه اول تصمیمی فنی و تجاری است، اما پیامدش به کل اکوسیستم رسانه در جهان می‌رسد.

دیدار ویتکاف و عراقچی، از چند جهت دارای اهمیت است. نخست آنکه باید توجه داشت که مواضع دو طرف به‌شدت متصلب شده است. از این منظر، دیدار و گفت‌وگویی که انجام شده، می‌تواند اقدامی مثبت و در عین حال مفید باشد؛ اما واقعیت آن است که مساله بسیار پیچیده‌تر از آن است که بتوان انتظار داشت صرفا با یک دیدار سه‌ساعته میان مقامات، گشایشی جدی در روابط ایجاد شود.

این نوشتار چکیده‌ای اجرایی و به‌بروزشده از تحلیل‌ها و پیشنهادهای نگارنده در سال‌های اخیر است.[۱] شوکی که جنگ‌های تحمیلی ۱۲ روزه و ۳۹ روزه اخیر به زیرساخت‌های نظامی و اقتصادی کشور و امنیت ذهنی مردم ایران وارد آورده، فرصتی تلخ اما میمون و بی‌نظیر برای بازنگری مسیر پیشِ رو فراهم کرده است. نوشتار حاضر در پنج بخش ارائه می‌شود: ۱) شرایط بحرانی کشور قبل و بعد از جنگ‌های تحمیلی اخیر؛ ۲) انتظارات مردم ایران؛ ۳) چالش‌های پیش رو برای برون‌رفت از ابر بحران‌های موجود؛ ۴) اولویت‌های راهبردی-سیاستی و ۵) لزوم حرکت به سوی حکمرانی توسعه محور.

در اقتصاد ایران، یکی از خطاهای مهم در ارزیابی شبکه بانکی این است که سود حسابداری، نقدینگی، کفایت سرمایه و قدرت خلق اعتبار را جدا از یکدیگر می‌بینیم؛ درحالی‌که ممکن است بانکی سود شناسایی کند، اما بخش قابل‌توجهی از آن هنوز وصول نشده باشد؛ همزمان با کمبود نقدینگی از بانک مرکزی اضافه‌برداشت کند و در نهایت با سرمایه‌ای ناکافی، به خلق اعتبار ادامه دهد.

روز چهارشنبه، فدرال‌رزرو برای نخستین بار در سه سال گذشته نرخ بهره را افزایش داد. این تصمیم هفت هفته مانده به انتخابات میان‌دوره‌ای و در برابر خواست علنی و مکرر دونالد ترامپ برای کاهش نرخ‌ها گرفته شد. چند روز پیش‌تر نیز ترامپ اعلام کرد به ولودیمیر زلنسکی هشدار داده است حمله به پالایشگاه‌های نفت روسیه را متوقف کند، چون قیمت گازوئیل را بالا می‌برد. گفته او صریح بود: اهداف دیگری هم هست، فقط گازوئیل را نزنید.

یکی از مسائل قابل اعتنا در اقتصاد ایران، همزمانی رشد بالای نقدینگی با دشواری فزاینده بنگاه‌های تولیدی در تامین سرمایه در گردش است. از یک‌سو، حجم نقدینگی در اقتصاد طی سال‌های گذشته به‌طور مستمر افزایش یافته و از سوی دیگر، تامین مالی به یکی از مهم‌ترین نیازهای فعالیت بنگاه‌های اقتصادی تبدیل شده است. این وضعیت در نگاه نخست متناقض به نظر می‌رسد: چگونه اقتصادی با حجم بالای نقدینگی، همزمان با کمبود منابع مالی برای تولید مواجه است؟

نتیجه چند دهه مدیریت ناکارآمد بر سازمان تامین اجتماعی، بزرگ‌ترین و قدیمی‌ترین نهاد تامین اجتماعی کشور و بزرگ‌ترین صندوق بازنشستگی، ناترازی مزمن مالی و اقتصادی است. همان دیدگاه مخربی که منابع موجود در بانک‌های دولتی را سرمایه دولت تلقی و هرگونه استفاده از منابع در اختیار بانک‌ها را از طریق اعمال دستورالعمل‌های ادارای مجاز می‌دانست، در سال‌های طولانی‌تری بر صندوق و تامین اجتماعی و منابع آن حاکم بوده است.

در فاصله نزدیک به ۱۰ روز یعنی ۱۰ تا ۲۱ شهریورماه، ایران در دو رویداد مهم دیپلماسی چندجانبه حضور فعال یافت؛ نخست اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای در بیشکک قرقیزستان و سپس اجلاس سران بریکس در دهلی‌نو. هر دو نشست در عالی‌ترین سطح برگزار شد و ایران نیز با حضور رئیس‌جمهور پزشکیان، در متن رایزنی‌های سیاسی و اقتصادی این دو مجموعه قرار داشت. از منظر دیپلماتیک، این حضور برای ایران کم‌اهمیت نیست.

سازمان نظام مهندسی ساختمان در اوایل دهه هفتاد با یک فلسفه روشن پا به عرصه گذاشت: ساماندهی امور حرفه‌ای مهندسان، ارتقای کیفیت خدمات مهندسی و کمک به تحقق ایمنی و کیفیت در ساخت‌وساز. این سازمان قرار بود نهاد تنظیم‌گر حرفه‌ای باشد؛ نهادی که از طریق ارتقای دانش و صلاحیت مهندسان، نظارت بر حسن انجام خدمات آنها و برخورد انتظامی با متخلفان، کیفیت مهندسی را تضمین کند. اما در طول زمان، به‌ویژه با اجرای سازوکار ارجاع کار نظارت و تجمیع حق‌الزحمه مهندسان، این نهاد وارد عرصه‌ای شد که پیامدهای آن فراتر از یک تغییر اداری بود. تغییر مرکز ثقل سازمان از تنظیم امور حرفه‌ای به مدیریت جریان کار و منابع مالی ناشی از حق‌الزحمه‌های نظارت.

این یادداشت به مفهومی می‌پردازد که به گمان من گمشده اقتصاد ایران و بسیاری از کشورهای کم برخوردار است؛ یعنی توسعه!

بالاخره پس از کش و قوس فراوان، دولت قیمت سهمیه سوم بنزین را به ۱۰هزار تومان افزایش داد. در نگاه اول احساس جامعه این است که دولت به‌دلیل کسری بودجه اقدام به افزایش قیمت بنزین کرده است. اما واقعیت چیز دیگری است. به استناد آمار و ارقام قیمت بنزین نه تنها گران نشده، بلکه ارزان شده است!

در بیانیه پایانی اجلاس سران بریکس در دهلی‌نو، برای نخستین‌بار بندی مستقل به «مواد معدنی حیاتی» اختصاص یافت. چندی پیش نیز چنین اتفاقی در اجلاس سران گروه۷ رخ داده بود. این تحولات نشان می‌دهد اهمیت مواد معدنی حیاتی و رقابت جهانی بر سر آنها در اقتصاد سیاسی بین‌المللی، هر روز ابعاد گسترده‌تری پیدا می‌کند.

روزگاری که زیست می‌کنیم مملو از اطلاعاتی است که فارغ از درست و غلط یا بنیاد سست و محکم خود اشتراکی عظیم با یکدیگر دارند: همه در تلاشند تا حداکثر سهم ممکن از توجه ما را تصاحب کنند و این امر جز با حذف ابعاد متفاوت پدیده‌ها ممکن نیست.

آیا چین یک «ابرقدرت فرصت‌طلب» است یا یک «ابرقدرت محتاط»؟ بیش از آنکه از «فرصت‌طلبی» یا «احتیاط» سخن بگوییم باید افزود که این «منافع ملی» است که «استراتژی» و راهبرد کلان کشورها را در عرصه داخل و خارج مشخص می‌کند. برخی این پرسش را پیش کشیده‌اند که پس از حمله مشترک آمریکا - اسرائیل به ایران در ۹اسفندماه۱۴۰۴، چرا چین در حمایت از ایران در نیامد؟

گذار از نظامی که در آن نرخ‌های سود بانکی با دستورالعمل‌های اداری و غیر قابل تخطی تعیین می‌شوند به نظامی که تخصیص اعتبار و دسترسی بانک‌ها به منابع بر مبنای عرضه و تقاضا در بازار شکل می‌گیرند، صرفا از طریق صدور یک دستورالعمل تازه ایجاد نمی‌شود. تجربه‌های موفق و ناموفق در طی این مسیر درس‌های ارزشمندی برای نظام مالی ما در بردارند.

هجدهمین اجلاس سران بریکس در دهلی‌نو در حالی برگزار می‌شود که این مجموعه دیگر همان بریکس سال‌های نخست نیست. گروهی که در ابتدا با حضور برزیل، روسیه، هند و چین شکل گرفت و سپس با پیوستن آفریقای جنوبی توسعه یافت، امروز به مجموعه‌ای ۱۱ عضوی تبدیل شده که ایران نیز در میان اعضای آن قرار دارد.

کاهش اشتغال صنعتی زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که آن را نه‌فقط به‌عنوان یک تغییر در آمار بازار کار، بلکه به‌عنوان تغییر در تخصیص نیروی کار میان بخش‌های اقتصاد ببینیم. خروج نیروی انسانی از صنعت لزوما به معنای کاهش اشتغال نیست؛ پرسش مهم‌تر این است که این نیرو در کجا جذب می‌شود و آیا بخش مقصد، ارزش افزوده و بهره‌وری بیشتری ایجاد می‌کند یا اقتصاد صرفا شاهد انتقال نیروی کار به فعالیت‌های کم‌بازده‌تر است.

در روزهای اخیر، خبر آسفالت شدن بستر رودخانه‌ گذرنده از میان شهر الیگودرز خبرساز شده است. شهرداری این شهر در دفاع از این اقدام، رفع بوی بد ناشی از ماندآب را دلیل این اقدام عنوان کرده است. منتقدان نیز از بین بردن بستر نفوذ آب در شبکه‌های زیرزمینی را از دلایل انتقادات بیان کرده‌اند.

طی هفته گذشته بار دیگر کم و کیف رابطه ایران با چین و روسیه در مرکز توجه قرار گرفت. دو نشست مهم سران سازمان شانگهای در بیشکک و نشست گروه بیست در آمریکا دلیل اصلی تمرکز دوباره بر این موضوع بود. در این میان اظهارنظر دبیرکل حزب کارگزاران مبنی بر مشروط شدن سفر آقای قالیباف به چین به تغییر موضع ایران در رابطه با تنگه هرمز و امارات و عربستان نیز مزید بر علت شد.

آبان‌ماه ۱۳۸۲، همزمان با ابلاغ سند چشم‌انداز جمهوری اسلامی ایران در افق ۱۴۰۴، کشور در یکی از مساعدترین موقعیت‌های خود برای آغاز یک دوره جهش و توسعه اقتصادی قرار داشت. تنش‌زدایی در سیاست خارجی، همراه با انباشت تجربه و سرمایه‌گذاری‌های زیرساختی دو دولت سازندگی و اصلاحات، افقی امیدبخش از آینده‌ای روشن پیش روی ایران گشوده بود؛ چنان‌که دستیابی به جایگاه قدرت اول اقتصادی، علمی و فناوری منطقه در سال افق (یعنی ۱۴۰۴)، هدفی دست‌یافتنی به نظر می‌رسید.

یکی از مهم‌ترین زمینه‌های شکل‌گیری اختلاف میان مؤدی و سازمان امور مالیاتی، اختلاف در تشخیص واقعیت اقتصادی فعالیت مؤدی است؛ اینکه میزان واقعی فروش و خرید چه مقدار بوده و درآمد مشمول مالیات به چه میزان است.

یکی از مهم‌ترین زمینه‌های شکل‌گیری اختلاف میان مؤدی و سازمان امور مالیاتی، اختلاف در تشخیص واقعیت اقتصادی فعالیت مؤدی است؛ اینکه میزان واقعی فروش و خرید چه مقدار بوده و درآمد مشمول مالیات به چه میزان است.

چرا در روزگاری که قدرت خرید مردم کاهش یافته، کافه‌ها و بیکری‌ها همچنان تکثیر می‌شوند؟ اگر بخواهیم تغییرات اقتصاد ایران را نه از روی آمارهای رسمی، بلکه از روی خیابان‌های شهر بخوانیم، یکی از نشانه‌های قابل‌توجه، افزایش کافه‌ها و بیکری‌هاست. در بسیاری از خیابان‌های تهران و دیگر شهرهای بزرگ، کافه‌ای جدید در حال افتتاح است؛ درحالی‌که همزمان، تورم بالا رفته، هزینه‌های زندگی افزایش یافته و بخش قابل‌توجهی از خانوارها ناچار شده‌اند مصرف خود را محدود کنند.

یادداشت «ایران فردا و تصمیم امروز»(۱) دکتر مسعود نیلی در روزنامه «دنیای اقتصاد» تصویری بسیار مهم از تحولی ارائه می‌کند که اقتصاد و جامعه ایران از سال ۱۳۹۷ به بعد تجربه کرده‌اند. افزایش تقریبا ۵۰برابری نرخ ارز، بیش از ۱۹ برابر شدن سطح عمومی قیمت‌ها، افزایش بیش از ۳۴ برابری قیمت مواد غذایی، کاهش درآمد خالص ملی سرانه، اضافه‌شدن حدود ۱۶‌میلیون نفر به جمعیت زیر خط فقر و عملکرد بسیار ضعیف بازار کار، همگی نشان می‌دهند که با یک نوسان معمول اقتصادی مواجه نیستیم. در نتیجه، پرسش اساسی فقط این نیست که چرا اقتصاد ایران از سال ۱۳۹۷ عملکرد بسیار ضعیف‌تری داشته است؛ پرسش مهم‌تر این است که چرا پس از گذشت نزدیک به یک دهه، اقتصاد همچنان قادر به خروج از این وضعیت نبوده است؟

آیا به یاد دارید زمانی را که اینترنت به تدریج وارد زندگی روزمره مردم شد و شیوه ارتباط، کار و کسب‌وکار را دگرگون کرد؟ اینترنت اغلب به‌عنوان نمونه‌ای از «فناوری عمومی» (General-Purpose Technology یا GPT) شناخته می‌شود؛ نوآوری‌ که به جای خدمت به یک کاربرد خاص، توانایی دگرگون کردن طیف گسترده‌ای از بخش‌های اقتصادی را دارد.

تصمیم حذف معافیت حقوق ورودی ماشین‌آلات معدنی در شرایطی اتخاذ شده که بخش معدن با یکی از قدیمی‌ترین مشکلات خود، یعنی فرسودگی ناوگان ماشین‌آلات، دست‌وپنجه نرم می‌کند. از سوی دیگر همچنان فاصله قابل‌توجهی میان ظرفیت‌های موجود و الزامات توسعه این بخش وجود دارد. وقتی از یک‌سو برای معدن هدف رشد ۱۳درصدی در برنامه هفتم تعیین می‌شود و از سوی دیگر هزینه ورود ابزار اصلی تولید افزایش پیدا می‌کند، نتیجه چیزی جز دشوارتر شدن مسیر دستیابی به همان هدف نخواهد بود.

در سیاست مسکن ایران معمولا یک پرسش بر همه پرسش‌های دیگر چیرگی دارد: چند واحد مسکونی باید ساخته شود؟ این پرسش البته مهم است، اما اگر مساله مسکن را به آن تقلیل دهیم، بخش بزرگی از واقعیت اجتماعی مسکن را نادیده گرفته‌ایم.

در پیام اخیر رهبر معظم انقلاب، در کنار مسائل مختلف کشور، بر ضرورت به‌کارگیری فناوری‌ها و نوآوری‌های پیشنهادی نخبگان جوان برای حل سریع‌تر مشکلات کشور تاکید شده است: «گاه استفاده‌ به‌موقع از این مزیت و ترک روال معمول و عادت‌های مرسوم در یک موضوع، جهش‌های موثری در مسیر ترقی و تعالی کشور صورت می‌دهد.» اما مساله مهم، ایجاد سازوکاری دقیق و توسعه‌یافته برای جلب مشارکت نخبگان جوان و به‌کارگیری ظرفیت نوآوری آنان در حوزه معدن و صنایع معدنی است.

هشتم شهریور ماه در تقویم جمهوری اسلامی ایران به عنوان «روز مبارزه با تروریسم» نام‌گذاری شده است؛ روزی که یادآور یکی از تلخ‌ترین اقدامات تروریستی در سال‌های نخست پس از انقلاب، یعنی شهادت رئیس‌جمهور و نخست‌وزیر وقت ایران است. این مناسبت، خود گواهی بر این واقعیت تاریخی است که ایران از ابتدای شکل‌گیری نظام مقدس جمهوری اسلامی، در خط مقدم مواجهه با تروریسم قرار داشته و ظرف بیش از چهار دهه، تجربیاتی گران‌سنگ، بومی و آزموده شده در مقابله با طیف گوناگونی از تهدیدهای امنیتی به دست آورده است.

«... اولیای دولت ایران این فقره را هر طور هست باید به ذهن خود بسپارند که از برای دول آسیا بهترین اسلحه دفع استیلای خارجه این است که به قدر قوه، تجارت خود را به عموم ممالک خارجه وسعت بدهند... ». رساله‌های میرزا ملکم‌خان ناظم‌الدوله، گردآوری و مقدمه: حجت‌الله اصل، صفحه ۲۰۰