آیا «بارندگیهای ناهنجار» در انتظار ایران است؟ الگوی بارشهای ۶۰ساله هنگام «رخداد اقلیمی اقیانوس آرام» بررسی شد
مهزدایی از «النینو در ایران»
- نقشه استانی «خطر سیلاب در پاییز پیشرو»
- ۶ دستورکار فوری استانها برای «معابر، سدها، کانالهای آب و روستاهای آسیبپذیر» در مواجهه احتمالی با «آثار النینو»
نقشه شماتیک مناطق نیازمند توجه بیشتر برای آمادگی در برابر بارشهای شدید و خطر سیلاب در شرایط النینوی ۲۰۲7–۲۰۲6
احتمال «النینوی بسیار قوی» چند درصد است؟
در تابستان۲۰۲۶، النینو در اقیانوس آرام استوایی شکل گرفته و در حال تقویت است. یکی از شاخصهای اصلی پایش این پدیده، ناهنجاری دمای سطح آب در منطقه Niño ۳.۴ است؛ ناحیهای در اقیانوس آرام استوایی که تغییرات دمای آن برای سنجش وضعیت نوسان جنوبی النینو (ENSO) بهکار میرود. ENSO حاصل تعامل میان اقیانوس و جو در اقیانوس آرام استوایی است و میتواند الگوهای دما و بارش را در مناطق بسیار دور از محل شکلگیری خود تحت تاثیر قرار دهد. در نموداری که در ادامه گزارش آورده میشود، موقعیت منطقه Niño ۳.۴ در اقیانوس آرام استوایی نمایش داده شده است.
بر اساس گزارش موسسه بینالمللی پژوهش برای اقلیم و جامعه (IRI) در ۱۹اوت۲۰۲۶، شاخصهای دمایی ۳.۴ Niño از تقویت قابلتوجه النینو حکایت داشتند. مرکز پیشبینی اقلیم آمریکا (CPC/NOAA) نیز در ۱۳ اوت اعلام کرد که احتمال رخداد یک النینوی بسیار قوی در نیمکرهشمالی در پاییز و زمستان ۲۰۲۷–۲۰۲۶ بیش از ۹۰درصد است. سازمان جهانی هواشناسی (WMO) نیز در بهروزرسانی ۳۱ژوئیه۲۰۲۶ از تقویت النینو در ماههای اوت تا اکتبر و احتمال اوجگیری آن در ماه نوامبر خبر داد. با این حال، حتی یک النینوی بسیار قوی نیز به معنای وقوع قطعی یک پیامد مشخص در یک منطقه خاص نیست. پیشبینیهای ENSO ماهیت احتمالی دارند و اثر نهایی آن بر ایران به نحوه برهمکنش النینو با سامانههای جوی منطقهای و سایر الگوهای اقلیمی بستگی دارد.
النینو با خاورمیانه چه خواهد کرد؟
اثرات النینو به اقیانوس آرام محدود نمیشود. تغییر دمای سطح اقیانوس میتواند گردش جو را در مقیاس وسیع تغییر دهد و از طریق پیوند از راه دور اقلیمی، بر الگوهای بارش و دما در نقاط مختلف جهان اثر بگذارد. مطالعات جدید نشان میدهند که اثر ENSO بر خاورمیانه یکنواخت نیست؛ اما در فصل سرد، بهویژه در پاییز، میتواند با افزایش بارش در بخشهایی از منطقه همراه باشد. پژوهش Vries, A.-J. et al. (۲۰۲۶) نیز این ارتباط را با تغییر الگوهای گردش جوی و افزایش انتقال رطوبت به منطقه مرتبط دانسته است. برای ایران، مطالعه Helali, J. et al. (۲۰۲۶) یکی از مهمترین شواهد اخیر را ارائه میکند. این پژوهش بارش حوضههای ایران را در فاصله ۱۹۶۰ تا ۲۰۱۹ بررسی کرده و نشان داده است که در دورههای النینو حدود ۹۸درصد زیرحوضههای مورد مطالعه ناهنجاری مثبت بارش (بارش بیشتر از میانگین معمول) داشتهاند. در مجموع رویدادهای النینو، میانگین افزایش بارش نسبت به مقدار معمول حدود ۱۱.۳درصد بوده و در النینوهای قوی به حدود ۱۷.۲درصد رسیده است.
این مطالعه همچنین نشان میدهد که اثر النینو در سراسر ایران یکسان نیست. در ترکیب تاریخی النینوهای قوی، بخشهایی از جنوبشرق ایران افزایش ناهنجاری بارش در حدود ۶۰ تا ۸۰ درصد را نشان دادهاند؛ درحالیکه در برخی بخشهای مرکزی ایران کاهش بارش مشاهده شده است. این اعداد میانگین تاریخی رویدادهای گذشتهاند و نباید بهعنوان پیشبینی مستقیم بارش سال ۲۰۲۷–۲۰۲۶ برای یک استان یا شهر تفسیر شوند. سیلابهای گسترده بهار ۱۳۹۸ نمونهای از پیچیدگی این موضوع است. آن سیلابها در دورهای رخ دادند که شرایط النینو برقرار بود؛ اما نمیتوان وقوع آنها را مستقیما به النینو نسبت داد. بررسیهای هواشناسی نشان دادهاند که استقرار یک سامانه جوی مناسب برای بارش شدید و انتقال حجم بسیار بزرگی از رطوبت، از جمله از طریق یک رودخانه جوی، نقش مهمی در آن رخداد داشت. بنابراین، برای ارزیابی خطر سیلاب در ایران، وضعیت ENSO باید در کنار سامانههای جوی منطقهای و مسیرهای انتقال رطوبت بررسی شود.
«مخاطرات النینو» روی نقشه ایران
بر پایه شواهد اقلیمی، ویژگیهای محلی و تجربه سیلابهای گذشته، چند منطقه برای بررسی سریعتر آمادگی اهمیت بیشتری دارند. این اولویتبندی به معنای پیشبینی قطعی سیل در این مناطق یا کمخطر بودن سایر نقاط کشور نیست. در جنوب و جنوبشرق ایران، بهویژه سیستانوبلوچستان، هرمزگان و بخشهایی از جنوب و شرق کرمان، شواهد تاریخی از افزایش بارش در برخی النینوهای قوی وجود دارد و خطر سیلابهای ناگهانی باید مورد توجه باشد. مطالعات نشان دادهاند در جنوبغرب ایران، بهویژه خوزستان و حوضههای بالادست سدهای دز و کارون ۱ (سد شهید عباسپور) النینو میتواند با تشدید برخی سیلابهای ماههای مارس و آوریل نسبت به شرایط خنثی همراه باشد. در استان گلستان، سابقه سیلابهای گسترده، مناطق کمارتفاع و تغییرات کاربری زمین، توجه ویژه به محدوده گرگانرود، آققلا و گمیشان را توجیه میکند. لرستان و زاگرس میانی نیز بهدلیل توپوگرافی کوهستانی و امکان تمرکز سریع روانآب، در برابر بارشهای شدید آسیبپذیرند. در فارس و شیراز نیز خطر اصلی، سیلابهای ناگهانی شهری و ورود سریع روانآب به مسیلها و معابر است.
تکالیف استانهای در خطر سیل
با توجه به زمان محدود تا فصل بارندگی، اولویت باید با اقداماتی باشد که سریع، هدفمند و متناسب با شرایط هر منطقه اجرا میشوند. در جنوب و جنوبشرق، پاکسازی مسیلها و رودخانههای فصلی در نقاط بحرانی، بازبینی دهانه پلها و آبروهای جادهای، رفع انسداد مسیر طبیعی عبور آب و شناسایی روستاها و نقاط آسیبپذیر اهمیت دارد.
در جنوبغرب و حوضههای دز و کارون ۱، مدیریت مخازن سدها باید بر پایه پیشبینیهای هواشناسی و محاسبات تخصصی بازبینی شود. پایش رودخانهها و ورودیها، بررسی نقاط آسیبپذیر سیلبندها و آمادهباش تیمهای عملیاتی نیز ضروری است. تخلیه پیشاپیش سدها نباید بهصورت یک توصیه عمومی مطرح شود و باید تابع ارزیابی تخصصی هر مخزن باشد. در گلستان، پاکسازی نقاط انسداد در گرگانرود و کانالها، بازبینی سیلبندها، پایش مناطق کمارتفاع و تعیین مسیرهای تخلیه اهمیت دارد. در لرستان و زاگرس میانی، پایش مسیلهای کوهستانی، رفع رسوبات و آوار در نقاط بحرانی و بازبینی دهانه پلها باید در اولویت باشد. هرگونه ایجاد کانال انحرافی، خاکریز، بند یا سد موقت باید تنها پس از ارزیابی مهندسی انجام شود؛ زیرا تغییر غیراصولی مسیر جریان میتواند خطر را به مناطق دیگر منتقل کند.
در فارس، شیراز و دیگر مناطق شهری مستعد سیلاب ناگهانی، پاکسازی کانالهای دفع آبهای سطحی، جلوگیری از انسداد مسیر آب، شناسایی از پیش زیرگذرها و معابر مستعد آبگرفتگی و مسدود کردن موقت آنها به روی تردد در هنگام هشدار سیلاب، همراه با تقویت هشدار سریع و اطلاعرسانی عمومی، از اقدامات فوری است. در همه مناطق، مهمترین اصل این است که پیشبینی هواشناسی به تصمیم عملیاتی محلی متصل شود؛ یعنی از قبل مشخص باشد با رسیدن هشدار به یک سطح معین، چه نهادی چه اقدامی انجام میدهد، چه زمانی جاده یا زیرگذر بسته میشود، چه زمانی تخلیه ساکنان یک نقطه در معرض خطر آغاز میشود و چه زمانی تیمهای امدادی و تجهیزات در محل مستقر میشوند.
النینوی ۲۰۲7–۲۰۲6 در حال تقویت است و شواهد موجود نشان میدهد که در برخی مناطق ایران میتواند زمینه افزایش بارش و در نتیجه افزایش خطر سیلاب را در ماههای پیشرو، بهخصوص در فصل پاییز سال ۱۴۰۵ فراهم کند. این به معنای وقوع قطعی سیل نیست، اما از منظر مدیریت مخاطرات، احتمال موجود به اندازهای اهمیت دارد که آمادگی پیشگیرانه و برنامهریزی پیش از وقوع رویدادهای احتمالی توجیه داشته باشد. هدف، ایجاد نگرانی نیست؛ هدف آن است که از فرصت باقیمانده برای اقداماتی استفاده شود که میتوانند در صورت وقوع بارشهای شدید، از شدت خسارات انسانی و اقتصادی بکاهند.
* مهندس عمران
