«هونگدا فان»، مدیر مرکز چین و خاورمیانه دانشگاه «شائوشینگ» در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» تشریح کرد
معادله چینی مذاکرات
امیر مهرآور: با پیچیدهتر شدن درگیریها و افزایش تنشهای منطقهای و بنبست در درگیری و مذاکرات ایران و آمریکا، احتمال میانجیگری و نقشآفرینی چین بیشتر شده است. «هونگدا فان»، مدیر مرکز چین و خاورمیانه دانشگاه «شائوشینگ» در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» درباره نقش احتمالی پکن در کاهش تنش معتقد است که انتظار از چین برای ایفای نقشی پررنگتر در میانجیگری افزایش یافته و پکن نیز در تلاشها برای کاهش تنش، مشارکت عمیقتری پیدا میکند.
***
آیا رویدادهای اخیر، از اظهارات شی جینپینگ در بریکس تا سفر عراقچی به پکن و درخواستهای منطقهای از پکن، نشاندهنده حرکت چین به سمت نقشی فعالتر در دیپلماسی منطقهای است؟
پکن توجه فزایندهای به درگیری جاری در خاورمیانه دارد و تلاشهای دیپلماتیک خود را افزایش داده است. با طولانیتر شدن درگیری و گستردهتر شدن پیامدهای آن، انتظار از چین برای ایفای نقشی پررنگتر در میانجیگری افزایش یافته و پکن نیز در تلاشها برای کاهش تنش، مشارکت عمیقتری پیدا میکند.
اگر چین بخواهد نقشی فعالتر ایفا کند، آیا حاضر به انتقال پیام میان طرفهای درگیر و پذیرش هزینههای سیاسی میانجیگری خواهد بود؟
چین در صورت درخواست، قطعا مایل به تسهیل ارتباط میان طرفهای درگیر است. در واقع، مدتها در تلاش بوده به طرفهای درگیر در مناقشات خاورمیانه برای حل اختلافاتشان و حرکت به سمت آشتی کمک کند. درحالیکه پکن مایل به ایفای چنین نقشی است، تمایل واقعی از سوی طرفهای درگیری نیز به همان اندازه، حتی بیشتر برای انجام مصالحه ضروری است.
رویترز گزارش داده است که عربستان از چین خواسته از روابطش با ایران برای مهار بحران یمن استفاده کند. آیا این موضوع نشاندهنده استفاده چین از روابط با ایران به عنوان اهرمی در منطقه است؟ تهران چه واکنشی خواهد داشت؟
من نمیدانم گزارش رویترز دقیق است یا خیر. اگر ریاض واقعا چنین درخواستی مطرح کرده باشد، قابل درک است. وضعیت خاورمیانه بهوضوح ایجاب میکند که چین نقش بیشتری در ارتقای صلح و ثبات منطقهای ایفا کند و با توجه به رویکرد دیرینه پکن در حفظ توازن دیپلماتیک در خاورمیانه، من معتقدم چین به دنبال اعمال فشار بر تهران نخواهد بود. در عوض، دیدگاههای خود را با در نظر گرفتن منافع ایران و همچنین صلح و ثبات منطقهای مطرح خواهد کرد. میخواهم بهطور ویژه بر یک نکته تاکید کنم: تهران نباید دیدگاهها یا پیشنهادهای پکن را تلاشی برای اعمال فشار بر ایران تفسیر کند.
تحت شرایط کنونی، آیا ایران بیش از گذشته به چین نیاز دارد یا ارزش ژئوپلیتیک ایران برای چین افزایش یافته است؟
معتقدم ایران به دنبال آن است که جایگاه پررنگتری به چین در سیاست خارجی خود بدهد. همچنین شاهد بحثهای فزایندهای در محافل سیاسی و اقتصادی ایران درباره چگونگی تبدیل تمایل به همکاری نزدیکتر با چین به اقدامات عملی بودهام. دیدگاه پکن نسبت به ایران و سیاست آن در زمینه حفظ توازن دیپلماتیک در سراسر منطقه اساسا تغییر نکرده است. ایران باید در شناسایی حوزههایی که در آن نیازها و اولویتهای توسعهای خود میتواند با مسیر توسعه بلندمدت چین همسو شود، فعالانهتر عمل کند.
اگر بحران تشدید و امنیت تنگه هرمز، دریای سرخ یا جریانهای انرژی با تهدید جدی مواجه شود، آیا چین از ابزار و اراده سیاسی لازم برای ایفای نقشی فراتر از دعوت به خویشتنداری برخوردار است؟
اگر وضعیت به نقطهای بحرانی کشیده شود، کشورهای خلیج فارس، از جمله ایران، بدون تردید بیشترین آسیب را خواهند دید. بنابراین، جلوگیری از خارج شدن درگیری از کنترل، در راستای منافع خود ایران است. چین بهعنوان یک قدرت جهانی، برای کاهش تنش در این وضعیت تلاش میکند، زیرا تشدید بیشتر درگیری میتواند پیامدهای جدی و غیرقابل پیشبینی داشته باشد. اما قدرتهای خارجی تنها میتوانند تا حد مشخصی اقدام کنند. در نهایت، خود طرفهای درگیر باید خویشتنداری کنند، حتی اگر تنها به خاطر منافع کشورهای خود و آیندهشان باشد.
آیا ایران در دستور کار دیدار شی و ترامپ خواهد بود؟ چین در صورت درخواست آمریکا برای ترغیب تهران به مذاکره یا مهار متحدان منطقهای خود، چگونه واکنش نشان خواهد داد؟
ترامپ و شی، به عنوان دو تن از با نفوذترین رهبران جهان، احتمالا درباره موضوع ایران گفتوگو خواهند کرد. با این حال، از آنجا که بعید است واشنگتن پیش از انتخابات میاندورهای امتیازات عمدهای به تهران بدهد، ممکن است گفتوگوی عمیق دو رهبر درباره این موضوع دشوار باشد. از آنجا که ایالات متحده آغازکننده این جنگ بوده است، معتقدم پکن صرفا به درخواست واشنگتن بر تهران فشار وارد نخواهد کرد. با این حال، ممکن است چین امیدوار باشد که تهران گامهای بیشتری برای کاهش تنش، همراستا با منافع خود بردارد.
آیا چین میتواند همزمان با تهران، واشنگتن و کشورهای خلیج فارس وارد گفتوگویی چندجانبه درباره مسائل منطقهای شود، یا این اقدام فراتر از ظرفیت دیپلماتیک کنونی پکن است؟
در مواجهه با وضعیت خطرناک در خلیج فارس و دریای سرخ و همچنین انتظارات فزاینده جامعه بینالمللی، معتقدم پکن هماکنون نیز بهطور فعال با طرفهای مربوطه رایزنی میکند. چین توانایی ارتباط با همه طرفها را دارد و این یک مزیت مهم در تلاشهای آن برای ارتقای صلح منطقهای است. با این حال، همانطور که پکن همواره استدلال کرده، نظم امنیتی منطقه باید در درجه نخست توسط خود کشورهای منطقه ایجاد شود. در این روند، اگر کشورهای خاورمیانه به کمک چین نیاز داشته باشند، من تردیدی ندارم که پکن هر کمکی را که بتواند ارائه خواهد کرد. در زمینه صلح و ثبات منطقهای، منافع چین و کشورهای خاورمیانه بهطور نزدیکی با یکدیگر همسو هستند.
چین از میانجیگری میان ایران و عربستان در سال ۲۰۲۳ چه آموخت؛ اعتمادبهنفس بیشتر برای ورود به بحرانهای منطقهای یا درک محدودیتهای نقش خود؟
نقش چین در کمک به عربستان سعودی و ایران برای ازسرگیری روابط دیپلماتیک در سال ۲۰۲۳، اعتمادبهنفس بیشتری به پکن داد که میتواند سهم بیشتری در برقراری صلح در خاورمیانه داشته باشد. این میانجیگری در وهله نخست موفق شد؛ زیرا هر سه طرف در جهت یک هدف مشترک حرکت میکردند. میانجیگری موفق تا حد زیادی به این بستگی دارد که طرفهای یک درگیری تمایل جدی برای حل اختلافات خود داشته باشند. اگر آنها هنوز حتی به یک اجماع اساسی نیز نرسیده باشند، یک میانجی خارجی کار بسیار کمی میتواند انجام دهد.
آیا باید میان نفوذ اقتصادی چین و توانایی این کشور برای تبدیل این نفوذ به اهرم سیاسی تمایز قائل شویم؟
چین یک قدرت اقتصادی بزرگ است. در شرایطی که محیط اقتصادی و امنیتی جهانی بههیچوجه مساعد نیست، نفوذ کلی چین، از جمله نفوذ سیاسی آن، نسبتا در حال افزایش است. تاکید پکن بر دیپلماسی برای صلح، بدون تردید به تقویت جایگاه بینالمللی آن کمک کرده است. چین ظرفیت مقابله با جنگهای اقتصادی و تجاری تحمیلشده از خارج را دارد. با این حال، تاکنون به نظر نمیرسد پکن بهطور فعال از قدرت اقتصادی خود برای اعمال فشار بر کشورهای دیگر استفاده کرده باشد.
در نهایت، به نظر شما چین واقعا تحت شرایط کنونی به دنبال دستیابی به چه چیزی است؟
در رابطه با درگیری خاورمیانه، معتقدم دولت و افکار عمومی در چین امیدوارند هرچه سریعتر شاهد بازگشت صلح و ثبات به این منطقه باشند و برای تحقق آن تلاش میکنند. یک خاورمیانه صلحآمیز فرصتهای بیشتری به همراه خواهد داشت.
پایان یکهتازی آمریکا در برابر چین
