واشنگتن مدعی ضربه سخت است و تهران از پاسخ فراگیر میگوید
ورود جنگ به مرحله جدید؟
جنگ گسترده ادعایی آمریکا؛ راه خروج یا بنبست کامل راهبردی؟
خاورمیانه همچنان دستخوش تحولات و تنشهای فزاینده است و چنین به نظر میرسد که منطقه چهبسا باید خود را برای دور جدیدی از تبادل آتش جدی میان ایران و آمریکا آماده کند. تهدید دوباره ایران به حمله سخت از سوی رئیسجمهور آمریکا و هدف قرار دادن تاسیسات انرژی ایران و متقابلا هشدار مقامات ایران نسبت به هرگونه آتشافروزی از سوی واشنگتن یا تلآویو این احتمال را برجسته کرده است. بهخصوص که به نظر میرسد در شرایط کنونی امکان رسیدن به توافق میان تهران و واشنگتن به کمترین میزان خود در طول ۴ ماه گذشته رسیده است. در عین حال، باید منتظر ماند و دید که در صورت شروع حملات هوایی جدید آمریکا که در طول چند هفته گذشته متمرکز بر شهرهای جنوبی و خط ساحلی ایران بوده است، به سایر نقاط خواهد رسید و مقدمهای بر یک جنگ گستردهتر خواهد شد؟
تهدید به حمله سخت
رسانهها روز جمعه گزارش دادند که دونالد ترامپ تهدید کرده که ایران را «بسیار سخت» مورد هدف قرار خواهد داد. ترامپ روز جمعه در نشست کابینه در اقامتگاه کمپ دیوید طی ادعایی بیاساس گفت: «آنها را بسیار سخت مورد هدف قرار خواهیم داد و بالاخره زمانی خواهند گفت دیگر نمیتوانیم تحمل کنیم.» این اظهارات در حالی بیان شد که ترامپ طی روزهای گذشته از برقراری «مذاکرات بسیار دوستانه» با ایران خبر داده بود.
این در حالی است که بنا به گزارش خبرگزاری فرانسه، با گذشت بیش از پنج ماه پس از آغاز جنگ و حملات آمریکا و اسرائیل به ایران، هنوز پایانی برای این درگیری دیده نمیشود و حملات متقابل در مقیاس کلان ممکن است دوباره از سر گرفته شود. این خبرگزاری همچنین نوشت که دونالد ترامپ پس از گذشت پنج ماه جنگ هنوز راه خروج از درگیری با ایران نیافته و گزینههای پیش روی او محدود شده است. به نوشته خبرگزاری فرانسه، حملات هوایی آمریکا تاکنون نتوانسته ایران را به تسلیم وا دارد و گسترش جنگ در منطقه، رئیسجمهوری آمریکا را با بنبستی راهبردی روبهرو کرده است.
در همین رابطه، شامگاه شنبه، مقامهای آمریکایی مدعی شدند که ترامپ دستور حمله جدید علیه ایران را صادر کرده است. بنا به ادعای والاستریت ژورنال، حملهای که ممکن است از روز یکشنبه آغاز شده و چهبسا چند روز به درازا بکشد. ساعاتی بعد، شبکه خبری سیبیاس گزارش داد که ایالات متحده و اسرائیل در حال آمادهسازی برای آغاز یک کمپین بمباران تهاجمی مشترک علیه زیرساختهای انرژی ایران هستند. کارولین لیویت، سخنگوی کاخ سفید، از اظهارنظر مستقیم درباره این گزارش خودداری کرد، اما ادعا کرد که ترامپ آماده است تا حملات را از سر بگیرد تا ایران را وادار به تسلیم کند. لیویت طی ادعایی بیاساس گفت که ایران مفاد یادداشت تفاهم را که ماه گذشته امضا شده بود و قرار بود به عنوان چارچوبی برای پایان دادن به درگیری عمل کند را نقض کرده است. همچنین به گزارش والاستریت ژورنال، یکی از گزینههای پیش روی ترامپ، کارزار پیشنهادی شامل دو هفته حملات هوایی شدید با هدف تضعیف توانمندیهای موشکی ایران است. با این حال، مشاوران نظامی رئیسجمهوری آمریکا کاهش ذخایر مهمات را خطری احتمالی برای اجرای این طرح دانستهاند.
این در حالی است که اکسیوس شامگاه شنبه به نقل از یک مقام آمریکایی مدعی شد که ترامپ بهطور جدی در حال بررسی آغاز حملات علیه اهداف انرژی در ایران طی روزهای آینده است، اما هنوز دستور نهایی برای انجام آن را صادر نکرده است. این مقام افزود: «این حملات همچنین ممکن است برای نخستین بار طی چندین هفته، شامل مشارکت ارتش اسرائیل نیز باشد و چنین تشدیدی احتمالا به حملات موشکی ایران علیه سرزمینهای اشغالی منجر خواهد شد.» در همین زمینه، سیانان نیز گزارش داد که فرماندهی مرکزی ایالات متحده (سنتکام) گزینههایی را برای گسترش جنگ با ایران آماده کرده و نیروهای خود را برای اجرای آنها، از جمله طرح بمباران سنگین و دوهفتهای مواضع موشکی ایران به حالت آمادهباش درآورده است.
هشدار ایران علیه آتشافروزی فراگیر
همزمان با این ادعاها؛ مقامات ایران در واکنش به تهدیدهای ترامپ، نسبت به هرگونه آتشافروزی از سوی واشنگتن یا تلآویو هشدار دادند. یک مقام ارشد امنیتی ایران بامداد شنبه به خبرگزاری تسنیم گفت: «ادعاهای رسانههای آمریکایی در مورد حملات احتمالی آمریکا و اسرائیل به زیرساختهای ایران را نوعی دیوانگی قلمداد میکنیم. چون ما برنامه گستردهای برای پاسخ آماده کردهایم که شامل زیرساختهای حیاتی اسرائیل و زیرساختهای انرژی آمریکا در منطقه است و برای آن آمادهایم.» وی افزود: «نیروهای مسلح ایران، چه در جنگ ۴۰ روزه و چه در تداوم آن در هفتههای اخیر نشان دادهاند که هم توان انجام چنین کاری را دارند و هم اراده آن را.»
دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران نیز در پیامی هشدار داد که اگر ایالات متحده حملات خود را از سر بگیرد، اختلالات در حملونقل جهانی میتواند فراتر از تنگه هرمز به سایر نقاط حیاتی دریایی گسترش یابد و هزینههای سنگینتری بر اقتصاد جهانی تحمیل کند. محمد باقر ذوالقدر، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، گفت: «تحریمهای دریایی و جنگطلبیهای مداوم ایالات متحده، تنگه هرمز را بیشتر مسدود خواهد کرد و همچنین منجر به بسته شدن سایر تنگهها و نقاط کلیدی خواهد شد.»
از سوی دیگر، فرمانده قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا(ص) با هشدار به کشورهای منطقه درباره همکاری و همراهی با آمریکا، اعلام کرد که هر کشوری که خود را سپر دفاعی آمریکای جنایتکار و متجاوز قرار دهد، در آتش جنگ خواهد سوخت. سرلشکر عبداللهی فرمانده قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا گفت: «آمریکا با شتابی فزاینده، مسیر آتشافروزی فراگیر در جنگ منطقهای را دنبال میکند.» وی در پایان تاکید کرد: «به صراحت اعلام میشود؛ کشورهای مسلمان باید با دوراندیشی، جنایات آمریکا را زیر نظر داشته باشند و در همکاری و همراهی با آمریکا تجدیدنظر کنند؛ که در غیر این صورت، هر کشوری که خود را سپر دفاعی آمریکای جنایتکار و متجاوز قرار دهد، در آتش جنگ خواهد سوخت.»
از سوی دیگر، وزارت خارجه اعلام کرد که عباس عراقچی، رئیس دستگاه دیپلماسی ایران در گفتوگویی تلفنی با اد میلیبند، وزیر خارجه بریتانیا، هرگونه همکاری با حمله به ایران، از جمله بر پایه قراردادهای دفاعی پیشین، را «غیرقابل قبول» خواند. براساس بیانیه وزارت خارجه ایران، عراقچی در تماس تلفنی با همتای بریتانیایی خود گفت که اجازه استفاده از قلمرو یا امکانات یک کشور برای حمله به کشور دیگر، براساس حقوق بینالملل میتواند «عمل تجاوزکارانه» تلقی شود و کشور هدف را مجاز به دفاع مشروع کند. در این بیانیه همچنین از قول اد میلیبند آمده است که بریتانیا «بخشی از جنگ با ایران نیست» و به دیپلماسی برای کاهش تنش باور دارد.
تداوم تنشهای پراکنده
همزمان، خاورمیانه طی ۲۴ ساعت گذشته، شاهد دور دیگری از حوادث و آتشافروزیها بود. سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا (یوکیامتیاو) اعلام کرد دو حادثه جداگانه در آبهای نزدیک سواحل عمان برای نفتکشها رخ داده است. این سازمان شنبه دهم مرداد اعلام کرد گزارشی درباره یک حادثه در فاصله ۲۱ مایل دریایی شمالشرق «خصب» دریافت کرده است. بنابه اعلام این سازمان، ناخدای نفتکش از مشاهده ستون بزرگی از آب و انفجاری در نزدیکی کشتی خبر داد. این سازمان اضافه کرد گزارشی از وارد شدن خسارت به این نفتکش دریافت نکرده است. در جریان حادثهای جداگانه، سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا اعلام کرد یک نفتکش در فاصله حدود ۱۲.۵ مایل دریایی از سواحل «لیما» عمان در پی اصابت «پرتابهای ناشناس» آسیب دیده است. بنابه اعلام این سازمان، این پرتابه به اتاق موتور نفتکش برخورد کرد و منجر به خسارت مادی شد اما خسارت جانی در پی نداشت.
از سوی دیگر، رسانهها از حمله پهپادی و موشکی به پایگاههای آمریکا در کویت خبر دادند. بنا به گزارش الجزیره، روز شنبه کویت شاهد وقوع انفجارهای شدید بوده و پایگاههای نظامی آمریکا در این کشور هدف حمله موشکی و پهپادی قرار گرفتهاند. در عین حال، المانیتور در گزارشی به نقل از منابع آگاه اعلام کرد که ارتش آمریکا روند خارج کردن نیروها و سامانههای پدافندی پاتریوت مستقر در نزدیکی فرودگاه اربیل عراق را آغاز کرده است. سفارت آمریکا در اردن نیز برای شهروندان خود در خاورمیانه هشدار امنیتی صادر کرد. این سفارتخانه طی بیانیهای اعلام کرد که آمریکاییهای حاضر در خاورمیانه باید با احتیاط و هوشیاری بیشتری عمل کنند و برای لغو پروازها، بسته شدن موقت حریم هوایی و اختلال در سفرها آماده باشند.
سناریوهای احتمالی
در میانه تحولات اخیر، سیبیاس نیوز روز شنبه به نقل از یک مقام اسرائیلی مدعی شد که نخستوزیر اسرائیل در دیدار سهشنبه خود با دونالد ترامپ در کاخ سفید، سه گزینه را برای ادامه مواجهه با ایران مطرح کرده است: نخست، تلاش برای دستیابی به توافقی قابلاجرا با محوریت خارج کردن ذخایر اورانیوم غنیشده ایران؛ دوم، تشدید فشارهای اقتصادی از طریق اعمال محاصره و محدودیتهای بیشتر و سوم، گسترش عملیات نظامی با تمرکز بر مسیرهای زمینی انتقال تجهیزات در ایران. این سه گزینه نشان میدهد که در نگاه تلآویو، مسیر دیپلماسی همچنان بهطور کامل کنار گذاشته نشده، اما همزمان ابزارهای فشار اقتصادی و نظامی نیز روی میز باقی ماندهاند.
در همین حال، روزنامه تلگراف روز جمعه به نقل از یک منبع آگاه گزارش داد که ترامپ معتقد است راهبرد کنونی واشنگتن برای مدیریت بحران و بازگشایی تنگه هرمز به بنبست رسیده و به همین دلیل، کاخ سفید در حال بررسی گزینههای مختلف برای افزایش فشار بر تهران است؛ گزینههایی که هدف نهایی آنها، وادار کردن ایران به بازگشت به میز مذاکره عنوان میشود. با این حال، هنوز روشن نیست که دولت آمریکا در نهایت کدام مسیر را انتخاب خواهد کرد؛ تشدید حملات محدود، افزایش فشارهای اقتصادی یا تلاش دوباره برای احیای مسیر دیپلماسی.
در مقابل، تجربه ماههای گذشته نشان داده است که هرگونه تشدید درگیری، لزوما به تحقق اهداف اعلامی واشنگتن منجر نمیشود. بسیاری از کارشناسان نظامی معتقدند ورود به یک جنگ فراگیر با ایران، بهویژه هرگونه عملیات زمینی، فاقد راهبرد خروج روشن بوده و میتواند هزینههای سنگینی برای آمریکا و متحدانش به همراه داشته باشد. از سوی دیگر، تهران نیز طی ماههای اخیر تلاش کرده با اتکا به توان بازدارندگی و ظرفیت پاسخ متقابل، هزینه هرگونه اقدام نظامی را افزایش دهد.
بر این اساس، محتملترین سناریو در کوتاهمدت، ادامه چرخه فشار و ضدفشار، حملات محدود و جنگ فرسایشی در کنار تلاش برای حفظ اهرمهای چانهزنی سیاسی به نظر میرسد. با این حال، اگر حملات آمریکا از سطح عملیات محدود فراتر رفته و زیرساختهای حیاتی ایران را هدف قرار دهد، خطر خروج بحران از کنترل و تبدیل آن به یک رویارویی گسترده منطقهای بیش از هر زمان دیگری افزایش خواهد یافت؛ سناریویی که نهتنها معادلات امنیتی خاورمیانه، بلکه بازارهای انرژی و اقتصاد جهانی را نیز تحتتاثیر قرار خواهد داد و همزمان بنبست راهبردی را برای ترامپ کاملتر خواهد کرد.
