در پژوهشی مزیت سرزمینی استان ایلام برای جذب سرمایه و ایجاد اشتغال بررسی شد
ظرفیت خورشیدی توسعه منطقهای
استان ایلام از جمله مناطقی است که میتواند چنین الگویی را تجربه کند. این استان با حدود ۲۰هزار کیلومترمربع مساحت، نزدیک به ۴۲۵ کیلومتر مرز مشترک با عراق دارد و در کنار منابع نفت و گاز، منابع آب، زمینهای کشاورزی، جنگلهای زاگرس، ظرفیتهای گردشگری و پتانسیل انرژی خورشیدی و بادی را در اختیار دارد. از این منظر، مساله اصلی توسعه ایلام صرفا شناسایی یک منبع یا یک صنعت خاص نیست، بلکه چگونگی اتصال این ظرفیتها به یکدیگر و تبدیل آنها به زنجیرههای اقتصادی است؛ زنجیرههایی که بتوانند هم اشتغال و سرمایهگذاری ایجاد کنند و هم تابآوری اقتصادی استان را افزایش دهند.
قدرت طاهری، پژوهشگر اقتصاد انرژیهای تجدیدپذیر، در مقالهای با عنوان «قابلیتهای سرزمینی استان ایلام با رویکرد بهکارگیری انرژیهای تجدیدپذیر» ظرفیتهای طبیعی و اقتصادی این استان و امکان استفاده از انرژیهای پاک برای شکلدهی به یک الگوی توسعه جدید را بررسی کرده است.
از جغرافیا تا تولید برق
ایلام در جنوبغربی رشتهکوه زاگرس قرار دارد و بخش قابلتوجهی از آن را مناطق کوهستانی، ارتفاعات و تپهماهورها تشکیل میدهد. وجود دشتها در کنار این مناطق و تفاوتهای ارتفاعی و اقلیمی، شرایط متنوعی را در بخشهای مختلف استان ایجاد کرده است. رشتهکوه کبیرکوه نیز با امتدادی حدود ۱۶۰ کیلومتر از شمالغربی به جنوبشرقی استان کشیده شده است. این تنوع طبیعی اگرچه در برخی نقاط محدودیتهایی برای توسعه زیرساختها ایجاد میکند، اما از منظر انرژیهای تجدیدپذیر میتواند به یک مزیت تبدیل شود. تفاوت در ارتفاع، جهت شیب و شرایط اقلیمی، در کنار وجود دشتهای وسیع، امکان شناسایی پهنههای مناسب برای نیروگاههای خورشیدی و مناطق دارای پتانسیل انرژی بادی را فراهم میکند.
البته در این نگاه، میزان تابش خورشید یا سرعت باد بهتنهایی معیار مناسبی برای احداث نیروگاه نیست. قابلیت واقعی هر منطقه باید با در نظر گرفتن مجموعهای از عوامل مشخص شود؛ از جمله شیب و جهت زمین، کاربری اراضی، مناطق حفاظتشده، منابع آب، خطوط انتقال و پستهای برق، ظرفیت اتصال به شبکه، راههای دسترسی، فاصله از مراکز مصرف و ملاحظات اجتماعی و محیطزیستی. به این ترتیب، توسعه انرژی تجدیدپذیر نیازمند نوعی برنامهریزی سرزمینی است که در آن ظرفیت تولید برق با ظرفیت محیط و زیرساخت منطقه تطبیق داده شود. منابع آب نیز یکی دیگر از ظرفیتهای مهم ایلام است. به جز رودخانه سیمره، ۱۴ رودخانه دائمی در استان جریان دارند که مجموع آورد سالانه آنها حدود ۹.۱میلیارد مترمکعب برآورد شده است. با احتساب سیمره، این رقم به حدود ۴.۵میلیارد مترمکعب میرسد. رودخانههایی مانند کنگیر، گدارخوش، کنجانچم، چنگوله، میمه، دویرج و چرداول بخشی از این منابع را تشکیل میدهند. این منابع در درجه نخست برای کشاورزی، شرب، صنعت و محیطزیست اهمیت دارند، اما از منظر انرژی نیز میتوانند در چارچوب مدیریت همزمان آب و انرژی مورد توجه قرار گیرند.
یکی از پیشنهادهای مطرحشده، بررسی امکان استفاده از سامانههای خورشیدی شناور روی مخازن سدهاست. در این میان، سد سیمره میتواند یکی از پروژههای شاخص این حوزه باشد. نیروگاه خورشیدی شناور در کنار نیروگاه برقآبی، در صورت تایید مطالعات فنی و محیطزیستی، میتواند امکان استفاده مشترک از برخی زیرساختهای شبکه را فراهم کند و از انعطافپذیری نیروگاه برقآبی برای جبران نوسان تولید خورشیدی استفاده شود. علاوه بر این، در برخی شرایط، پوشش بخشی از سطح مخزن با پنلهای شناور میتواند کاهش تبخیر آب را نیز به همراه داشته باشد.
در بخش انرژی خورشیدی، جنوب و جنوبغربی استان و بهویژه دشتهای شهرستانهای مهران و دهلران از جمله مناطقی هستند که ظرفیت بررسی برای توسعه نیروگاههای خورشیدی را دارند. این ظرفیت صرفا به نیروگاههای بزرگ محدود نمیشود. نیروگاههای کوچکمقیاس، سامانههای پشتبامی، نیروگاههای بخش کشاورزی و سامانههای صنعتی و تجاری نیز میتوانند در الگوی انرژی استان قرار گیرند. چنین رویکردی میتواند بخشی از برق مورد نیاز در محل مصرف تولید کند و در کنار توسعه ظرفیت تولید، به کاهش فشار بر شبکه کمک کند.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر میشود که ناترازی برق بهعنوان یکی از محدودیتهای اصلی فعالیت اقتصادی کشور در نظر گرفته شود. در چنین شرایطی، افزایش ظرفیت تولید برق از منابع تجدیدپذیر میتواند به کاهش فشار بر شبکه کمک کند. در ایلام نیز ترکیب نیروگاههای بزرگ با تولید پراکنده میتواند به جایگزینی بخشی از برق تولیدشده از منابع فسیلی و افزایش تابآوری شبکه کمک کند. در این میان، توسعه سامانههای خورشیدی در ساختمانها، واحدهای صنعتی، مزارع، گلخانهها و مراکز خدماتی میتواند مکمل نیروگاههای بزرگ باشد.
زنجیره اقتصادی جدید برای استان
اما اهمیت انرژیهای تجدیدپذیر برای ایلام تنها در تولید برق خلاصه نمیشود. توسعه این صنعت میتواند یک زنجیره اقتصادی جدید در استان ایجاد کند. از مرحله مطالعه و مکانیابی و طراحی گرفته تا ساخت، نصب، بهرهبرداری، تعمیر و نگهداری نیروگاهها، به نیروی انسانی و خدمات تخصصی نیاز است. در نتیجه، توسعه این بخش میتواند زمینه فعالیت شرکتهای دانشبنیان، پیمانکاران تخصصی، شرکتهای خدمات مهندسی و تامینکنندگان تجهیزات را فراهم کند. ایجاد مراکز آموزش تخصصی برای طراحی، نصب و نگهداری تجهیزات نیز میتواند بخشی از نیاز بازار کار جدید را در داخل استان پاسخ دهد.
این موضوع در کنار ظرفیت کشاورزی ایلام اهمیت بیشتری پیدا میکند. این پژوهش بر امکان توسعه «اگریولتائیک» یا کشاورزی خورشیدی تاکید دارد؛ مدلی که در آن تولید کشاورزی و تولید انرژی خورشیدی در یک پهنه سرزمینی دنبال میشود. استفاده از انرژی خورشیدی برای پمپاژ آب، تامین برق گلخانهها، سردخانهها و صنایع تبدیلی و همچنین توسعه سامانههای آبیاری هوشمند، میتواند پیوند میان آب، انرژی و غذا را تقویت کند. به این ترتیب، انرژی خورشیدی نه فقط یک فعالیت مستقل، بلکه زیرساختی برای افزایش بهرهوری بخش کشاورزی خواهد بود.
در این الگو، «سامانه گرمسیری» نیز میتواند نقش مهمی داشته باشد. توسعه شبکههای آبیاری و زهکشی و تبدیل بخشی از اراضی دیم به آبی، امکان توسعه باغداری، گلخانهها، صنایع تبدیلی و اشتغال روستایی را افزایش میدهد. ترکیب این ظرفیت با انرژی خورشیدی میتواند به ایجاد الگویی از کشاورزی کمکربن منجر شود؛ الگویی که در آن انرژی مورد نیاز بخشهایی مانند پمپاژ، گلخانه و سردخانه از منابع پاک تامین میشود.
تنوعبخشی به اقتصاد ایلام
از سوی دیگر، موقعیت مرزی ایلام و همجواری آن با عراق، یک مزیت اقتصادی مهم برای این الگو محسوب میشود. مرز مهران میتواند علاوه بر نقش فعلی در تجارت، در صورت فراهمشدن زیرساختهای فنی، حقوقی و اقتصادی، به بخشی از زنجیره تامین و تجارت منطقهای انرژی و تجهیزات مرتبط با انرژیهای پاک تبدیل شود. صادرات محصولات کشاورزی، کالاهای صنعتی و در بلندمدت خدمات فنی و مهندسی انرژیهای تجدیدپذیر به بازار عراق، از جمله ظرفیتهایی است که در این چارچوب مطرح میشود.
نفت و گاز نیز در این الگو توسعه حذف نمیشوند، بلکه میتوانند بهعنوان بخشی از مسیر گذار انرژی مورد استفاده قرار گیرند. ایلام از ذخایر و میدانهای نفت و گاز برخوردار است و میتواند با افزایش ارزش افزوده صنایع پاییندستی، بخشی از ظرفیت مالی و فنی این بخش را به توسعه فعالیتهای جدید اختصاص دهد. در این نگاه، گذار انرژی به معنای کنار گذاشتن فوری منابع فسیلی نیست، بلکه حرکت از اقتصادی متکی بر یک سبد محدود از منابع به سمت اقتصادی متنوعتر است که در آن نفت و گاز، انرژیهای پاک، صنایع دانشبنیان و خدمات تخصصی در کنار یکدیگر قرار میگیرند.
گردشگری نیز ضلع دیگری از این الگوست. جنگلهای زاگرس، مناطق کوهستانی، رودخانهها، دریاچهها و آثار طبیعی و تاریخی ایلام، ظرفیت توسعه گردشگری طبیعتمحور و روستایی را فراهم میکنند. سد سیمره میتواند در این میان نقشی محوری داشته باشد و فعالیتهایی مانند گردشگری طبیعی و تفریحی، قایقرانی، ماهیگیری، کمپینگ و اقامتگاههای بومگردی را در اطراف خود توسعه دهد. همزمان، استفاده از انرژی خورشیدی در اقامتگاهها و زیرساختهای گردشگری میتواند به شکلگیری گردشگری کمکربن کمک کند.
بر مبنای این نگاه، پیشنهاد میشود توسعه استان حول پیوند میان سه محور «سیمره، سامانه گرمسیری و گردشگری» و اتصال آنها به انرژیهای تجدیدپذیر و مرز مهران دنبال شود. نتیجه چنین رویکردی میتواند شکلگیری یک زنجیره توسعه باشد که از آب و انرژی آغاز شود، به کشاورزی و صنایع تبدیلی برسد، با گردشگری و تجارت مرزی پیوند بخورد و در نهایت اشتغال، درآمد و سرمایهگذاری بیشتری برای استان ایجاد کند.
در نهایت، تحقق چنین الگویی نیازمند تدوین یک سند جامع توسعه انرژیهای تجدیدپذیر در استان است. این سند باید مناطق مستعد خورشیدی، بادی و زیستتوده را شناسایی و پهنهبندی کند و همزمان ظرفیت شبکه برق، وضعیت اراضی، زیرساختهای انتقال و توزیع، ملاحظات محیطزیستی، توان سرمایهگذاری بخش خصوصی و فرصتهای همکاری با عراق را در نظر بگیرد. استفاده از ابزارهای GIS برای مکانیابی، توسعه نیروگاههای کوچک و بزرگ، سامانههای پشتبامی، اگریولتائیک و ذخیرهسازهای انرژی نیز از دیگر محورهای پیشنهادی است.بر این اساس، مزیت اصلی ایلام را نمیتوان در یک منبع طبیعی خاص خلاصه کرد. نقطه قوت استان در کنار هم قرار گرفتن مجموعهای از منابع آب، انرژی، کشاورزی، نفت و گاز، گردشگری، منابع طبیعی و موقعیت مرزی است. انرژیهای تجدیدپذیر در این میان میتوانند نقش یک حلقه اتصال را ایفا کنند؛ حلقهای که ظرفیتهای جداگانه استان را به فعالیتهای اقتصادی جدید پیوند میدهد و زمینه حرکت به سمت اقتصادی متنوعتر، کمکربن، تابآور و دانشبنیان را فراهم میکند.
