• توسعه صنعتی با رویکرد به آلمان

    از فعالیت‌های تاثیرگذار دولت در زمینه صنعتی‌سازی کشور، توام‌کردن وزارت صنایع با وزارت بازرگانی و اداره گمرکات بود (۱۳۴۱ش/ ۱۹۶۲م). وزارت بازرگانی درصدد بود بازرگانی کشور را توسعه دهد، وزارت صنایع می‌خواست صنایع داخل کشور را گسترش دهد و اداره کل گمرکات نیز می‌خواست تا حد امکان از کالاهای وارداتی به ایران، حق گمرک بگیرد تا درآمد دستگاه خود را افزایش دهد. این سه فعالیت دولتی با هم متضاد بودند و کار آن‌گونه‌که باید پیشرفت نمی‌کرد. اولین هدف وزارت صنایع، توسعه صنایع داخلی بود و مسوولان این وزارتخانه اطلاع داشتند که سرمایه نزد بازرگانان است و تصمیم گرفتند که صنایع را از راه آنان گسترش دهند.
  • مقابله روشنفکران مشروطه با تیول‌داری

    گسترش املاک خصوصی و به‌دنبال آن ظلمی که در حق رعایا می‌شد، باعث شد که اندیشمندان و روشنفکران آن عصر زمینه را برای طرح تقسیم اراضی فراهم کنند. اولین‌بار میرزا ملکم‌خان طرح واگذاری املاک به دهقانان را بیان کرد. وی در قانون هفتادوسوم دفتر تنظیمات (کتابچه غیبی)، فروش املاک خالصه دیوانی را به دهقانان مطرح کرد. اجرای این قانون را نیز از وظایف وزیر داخله دانست (محیط طباطبائی، ۱۳۲۷: ۵۰). پس از وی، طالبوف نیز طرح الغای نظام ارباب رعیتی را مطرح کرد.
  • گزارش کمیسیون نفت به مجلس شورای ملی

    ۲۵ آذرماه ۱۳۲۹ (۱۶دسامبر سال ۱۹۵۰) دکتر مصدق نماینده اول تهران و ده تن از یارانش به‌عنوان اعضای کمیسیون نفت گزارش خود را به مجلس دادند و پیشنهاد کردند که قرارداد سال ۱۹۳۳ ایران و انگلستان لغو و صنعت نفت ایران ملی و در دست دولت قرار گیرد. در بخشی از این گزارش آمده بود:
  • تغییر نظام مالکیت و تیول‌داری

    در این دوره برای نخستین بار با تشکیل مجلس شورای ملی و نوشتن قانون‌اساسی، مناسبات جدیدی در حوزه مالکیت و زمینداری در ایران ایجاد شد. مالکیت خصوصی که تا پیش از این معنای خاصی برای عوام نداشت در این دوره رنگ و بویی تازه به خود گرفت. همچنین، در این دوره بحث ثبت رسمی و در واقع تثبیت مالکیت اشخاص بر زمین مطرح شد.
  • نطق نریمان در دفاع از گزارش کمیسیون نفت

    در این دقایق و ساعاتی که مجلس دوره شانزدهم باید تکلیف ملت ایران را با کمپانی نفت جنوب معلوم کند، در این روزها و هفته‌هایی که مقدرات نسل معاصر و نسل‌های آتیه این مملکت در دست قوه مقننه کشور قرار گرفته و مجلس شورای ملی در سر یک دوراهی واقع شده که یکی از آنها مردم این کشور را به طرف سعادت و ترقی خواهد برد و به تمام بدبختی‌ها و تیره‌روزی‌های این مردم خاتمه خواهد داد و آن دیگری راه پرپیچ‌وخم و رنج‌وملال و سنگلاخی است که اگر بالمآل منجر به فنا و نیستی ملت ایران نگردد لااقل باز مدت‌ها این مردم را دست به گریبان با فقر و فلاکت و بدبختی روز افزون باقی خواهد گذارد، در یک چنین روزهایی نه فقط وظیفه آحاد افراد ایرانی این است که تمام حواس و فکر خود را جمع این موضوع حیاتی بنمایند و مراقب و ناظر اقدامات و تصمیمات نمایندگان خود باشند و با تمام قوا بخواهند که مجلس شورای ملی به آنچه خیر و صلاح مملکت است تصمیم بگیرد بلکه بر فردفرد نمایندگان محترم فرض دینی، وجدانی و ملی است که موضوع را آن طوری که درخور اهمیت آن است مورد توجه و دقت خود قرار داده و آن یگانه راهی را که به طرف سعادت ملت ایران می‌رود انتخاب نمایند، در این موقع حساس بر تمام کسانی که با قبول سمت نمایندگی ملت ایران در این مکان شریف جمع شده‌اند فرض و واجب است که تا حدود امکان آنچه به خیر و صلاح مملکت است بگویند و همکاران مجلسی خود و مردم را به حقایق و کُنه مطالب آشنا نمایند.
  • چرخه معیوب

    هر سیکل کامل اقتصاد سیاسی ایران تقریبا به مدت یک ربع قرن و از سه دوره تشکیل شده است که عبارتند از: دوره‌های «تثبیت»، «رشد اقتصادی در فضای بسته (یا نیمه‌باز) سیاسی» و «فضای باز سیاسی». اولویت آنها به ترتیب دستیابی به «امنیت (و یا عدالت)»، «رشد اقتصادی» و «آزادی» بوده است.
  • درگذشت بنیان‌گذار مدارس نوین در ایران

    میرزاحسن تبریزی معروف به رشدیه، بنیان‌گذار مدارس نوین در ایران ۱۸ آذر ۱۳۲۳ در شهرستان قم چشم بر جهان فروبست. او تیرماه سال ۱۲۳۰ هجری‌شمسی در محله چرنداب تبریز به دنیا آمد. تحصیلات مقدماتی را در مکتب‌خانه و نزد پدر دانشمند خود با فراگیری صرف و نحو، فقه، احکام، عربی و ادبیات فارسی به پایان رساند و بر اثر هوش و استعداد فراوانی که داشت، در زمان کوتاهی به یکی از علمای تبریز تبدیل شد به‌طوری که در ۲۲ سالگی امامت جماعت یکی از مساجد تبریز را برعهده گرفت.
  • تصویب اعلامیه جهانی حقوق‌بشر

    اعلامیه جهانی حقوق‌بشر ۱۰ دسامبر ۱۹۴۸ میلادی برابر با ۱۹ آذرماه ۱۳۲۷ در ۳۰ ماده تصویب شد.
  • ورود نخستین اتومبیل به ایران

    بنا به برخی روایت‌ها نخستین اتومبیل‌ها بیستم آذرماه ۱۲۷۹ در جریان سفر مظفرالدین‌شاه به اروپا، وارد ایران شده است.
  • شکست برنامه اصلاحات ارضی

    تدوین و ارائه طرح انقلاب سفید (لوایح دوازده‌گانه)‌که به انقلاب شاه و ملت معروف بود شرایط اقتصادی، سیاسی و اجتماعی خاصی را بر ایران حاکم کرد. بخش کشاورزی از طریق اصلاحات ارضی توسعه گسترده‌ای یافت و روابط و مناسبات ارباب‌رعیتی در جهت روابط و مناسبات سرمایه‌داری قرار گرفت و مزارع مکانیزه کشت و صنعت،‌ قطب‌های کشاورزی، شرکت‌های سهامی زراعی با روش جدید کشاورزی یکی پس از دیگری پدید آمدند. «مقصود واقعی از این اصلاحات ایجاد نظام جدیدی از درون نظام قدیمی بود به‌گونه‌ای‌که به بهترین وجه در خدمت منافع بورژوازی وابسته و درحال رشد داخلی و سرمایه انحصاری غرب قرار گیرد. قرار بود شاه با وارد کردن بخش کشاورزی ایران در اقتصاد ملی جهانی امکان رشد کشت و صنعت را فراهم کند. مقصود از برنامه اصلاحات ارضی نیز این بود که کشاورزان به دو گروه دارای زمین و فاقد زمین تقسیم شوند و شانس وحدت کشاورزان و دست زدن به یک انقلاب دهقانی کاهش یابد.» اصلاحات ارضی در چند مرحله به‌اجرا درآمد اما جنبه اصلاحات کشاورزی برنامه اصلاحات ارضی ضعیف بود بنابراین در پایان اجرای این برنامه اهداف این طرح تحقق نیافت.
  • برنامه‌ریزی ناموفق

    در دوره پهلوی ‌اول، دستگاه اداری و ارتش براساس الگوهای غربی سازمان یافتند و الگوی اقتصاد ارشادی و ملی آلمان سرمشق قرار گرفت و صنعتی‌شدن کشور و حمایت از صنایع داخلی، هدف اصلی برنامه‌های دولتی تعریف شدند. توجه ویژه‌ای نیز به صنایع وطنی شد و تبلیغات بسیاری برای معرفی کالاهای ایرانی انجام شدند. این کار، حمایتی از صنایع ماشینی نوپا برای کمک به توسعه بیشتر آنها بود (بهنام، ۱۳۷۵: ۵۸و۵۹).
  • نخستین رکود درون ‌زا

    بحران اقتصادی اواخر دهه ۱۳۳۰، به‌مثابه احتمالا نخستین رکود درون‌زا در تاریخ معاصر اقتصاد ایران، نشان داد که برنامه‌ریزی عمرانی، تنها در قالب تحولات کمی و سرمایه‌گذاری‌های فیزیکی ممکن نیست و بدون یک نظام برنامه‌ریزی «جامع» اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، نمی‌توان به رشد‌های اقتصادی بالا تداوم داد. با وجود رشد اقتصادی خوب و سرمایه‌گذاری مداوم دولت در حوزه‌های زیربنایی و نیز تداوم رشد در حوزه‌های کلان، بحران تقاضا برای نخستین بار در اقتصاد ایران ظاهر شد. مثلا تعداد شرکت‌های تازه‌تاسیس داخلی و خارجی از ۶۸۰ شرکت در سال ۱۳۳۸ به ۴۰۵ شرکت تا سال ۱۳۴۰ کاهش یافت. در همین مدت شمار شرکت‌های منحل شده از ۱۹۸ شرکت به ۳۰۷ شرکت رسید. شمار معاملات انجام شده در دفاتر رسمی تهران نیز از ۳۰۵ به ۲۶۹ رسید.‌
  • رفراندوم قانون‌اساسی

    ۱۲ آذرماه ۱۳۵۸ متن قانون‌اساسی جمهوری اسلامی ایران مصوب مجلس خبرگان قانون‌اساسی به همه‌پرسی عمومی گذاشته شد. بنا به آماری که از طرف نهادهای دولتی اعلام شد در این رفراندوم بیش از ۷۵ درصد مردم، معادل ۹۵ درصد شرکت‌کنندگان در رفراندوم به متن پیشنهادی رای مثبت دادند. برخی مسوولان بعد از رفراندوم اعلام کردند نتیجه همه‌پرسی قانون‌اساسی با همه‌پرسی جمهوری اسلامی در فروردین ماه ۱۳۵۸ از نظر درصد منفی و مثبت تقریبا برابر بود و تنها افت در تعداد آرا داشت که آن هم به علت عدم شرکت چند گروه سیاسی در رفراندوم بود.
  • ورقه سفید امضا!

    دکتر مصدق در جلسه نهم آذرماه ۱۳۳۲ محکمه نظامی تهران گفت: «طراحان خارجی ـ داخلی نقشه کودتا (۲۸ مرداد) قبلا از شاه یک «ورقه سفید امضا» گرفته بودند. آنان بعدا و در تاریخ معین که مورد نظرشان بود آن ورقه را پر کردند و نام «فضل‌الله زاهدی» را در آن نوشتند و به‌عنوان نخست وزیر معرفی کردند و ورقه از پیش امضا شده را فرمان شاه خواندند؛ حال آنکه طبق قانون‌اساسی وقت، نخست مجلس باید به نخست وزیری یک فرد ابراز تمایل کند تا شاه وی را منصوب و فرمان صادر کند و مجلس هنگامی می‌تواند به فردی ابراز تمایل کند که نخست وزیر قبلی کناره‌گیری کند یا با رای عدم اعتماد بر کنار شده باشد. پس عمل توطئه‌گران یک کودتا بود که به خانه او حمله آوردند و نخستین کاری را که کردند شکستن گاو صندوق (آرشیو شخصی) او بود تا آن ورقه را بربایند که سرهنگ نصیری به نگهبان خانه تحویل داده بود و وی تصمیم گرفته بود از نظر بررسی جعل و تزویر آن را به دادستان بدهد تا درباره‌اش تحقیق قضایی کند. جعل و تزویر در ورقه روشن بود. شاه تحت فشار یا از فرط عجله تقریبا وسط ورقه را امضا کرده بود که توطئه‌گران هنگام پر کردنش ناچار شده بودند که قسمتی از متن را مقابل و در سطحی پایین‌تر از امضای او بنویسند.»
  • مجلس شورای ملی و مناسبات خارجی

    اصول سیاست خارجی از نگاه نماینـدگان مشـروطه عبارتنـد از: حفـظ روابـط بین‌الملل، برقراری روابط با دول همجوار (روابـط منطقـه‌ای)، نزاکـت بین‌الملل و حسن روابط با دول متحابّه (دوست). از نگاه نمایندگان، عالی‌ترین نـوع سیاسـت خـارجی، کنفرانس و صلح عمومی است و درجه نازل آن، قطع روابط و جنگ اسـت.

بیشتر