عباس عبدالخانی

در بسیاری از جوامع توسعه‌یافته، ساختار نهادی سیاست و اقتصاد بر پایه تقسیم وظایف و تخصص‌ها شکل گرفته است. تجربه تاریخی و تحلیل نظری نشان می‌دهد که دموکراسی باید عرصه تصمیم‌گیری سیاسی و نمایندگی اجتماعی باشد، اقتصاد نیازمند بوروکراسی حرفه‌ای و کارآمد است و مسائل کلان اقتصادی و توسعه‌ای جایگاهشان در نهادهای کارشناسی و نخبگان علمی است، نه در تقابل‌های سیاسی یا جریان‌های کوتاه‌مدت قدرت. در ایران اما این تقسیم‌بندی سنتی و علمی نهادها دچار اختلال جدی شده است؛ اختلالی که هم موجب ناکارآمدی سیاستگذاری شده و هم بوروکراسی اقتصادی را فلج کرده است.

اقتصاد ایران طی چند دهه گذشته با یک ناهماهنگی ساختاری اساسی مواجه بوده است که می‌توان آن را در قالب تمرکز سرمایه و تولید در بنگاه‌های بزرگ و پراکندگی نیروی کار در بنگاه‌های کوچک تحلیل کرد. این ویژگی ساختاری یکی از شاخص‌ترین نمودهای ناکارآمدی در اقتصاد ایران است و آثار گسترده‌ای بر بهره‌وری، اشتغال، عدالت توزیعی و پایداری اقتصاد دارد. این الگوی نامتوازن نه تنها رشد اقتصادی را محدود کرده، بلکه اقتصاد را در برابر شوک‌های داخلی و خارجی آسیب‌پذیر نموده و شکاف میان بخش‌های مختلف تولید و نیروی کار را تشدید کرده است.

پوپولیسم اقتصادی یکی از پدیده‌های تأثیرگذار در اقتصادهای درحال‌توسعه است. این رویکرد اقتصادی با وعده‌های جذاب و ملموس برای مردم آغاز می‌شود؛ وعده‌هایی مانند افزایش دستمزدها، گسترش یارانه‌ها، کنترل قیمت‌ها و حمایت مستقیم از گروه‌های کم‌درآمد. در نگاه نخست، چنین سیاست‌هایی می‌توانند رفاه عمومی را به‌سرعت افزایش دهند و محبوبیت دولت را بالا ببرند، اما تجربه کشورهای آمریکای لاتین در دهه‌های ۱۹۷۰ تا ۱۹۸۰نشان داد که اثرات بلندمدت این سیاست‌ها اغلب مخرب و غیرقابل بازگشت است.

افزایش سهم درآمدهای مالیاتی در بودجه سال آینده، در نگاه نخست نشانه‌ای از عزم دولت برای فاصله گرفتن از اقتصاد نفتی و حرکت به‌سوی منابع پایدار تلقی می‌شود. سال‌هاست که در ادبیات رسمی سیاستگذاری، «مالیات‌محوری» به‌عنوان یکی از شاخص‌های دولت مدرن و مالیه عمومی سالم معرفی می‌شود و وابستگی به نفت به‌مثابه یک آسیب ساختاری مورد نقد قرار می‌گیرد.

بودجه سال آینده در شرایطی به مجلس ارائه شده که اقتصاد ایران همچنان با تورم بالا، رشد ناپایدار و نااطمینانی گسترده مواجه است. دولت، این بودجه را با تاکید بر «انضباط مالی» و «کنترل کسری» معرفی می‌کند؛ مفاهیمی که در ظاهر مثبت و عقلانی به نظر می‌رسند.

انتخاب زهران ممدانی به‌عنوان شهردار شهر نیویورک نمادی از بازگشت قدرتمند سیاست‌های پوپولیستی معیشتی در یکی از پیشرفته‌ترین اقتصادهای شهری جهان است.