سیدفرهنگ حسینی

ساعت معاملات سال‌ها مشابه دامنه نوسان و توقف معاملات یکی از ریزساختارهای مهم بازارهای مالی بوده است که تاثیر قابل توجهی بر نقدشوندگی و کارآیی بازار داشته است. با‌این‌حال، با توسعه فناوری اطلاعات و گسترش اینترنت، دسترسی به بازارهای مالی عمومی شده و در نتیجه به سمت بازارها با ساعت‌های بالاتر و حتی ۲۴ساعته پیش رفته‌ایم. بخشی از ۲۴ساعته شدن بازارها به لطف ادغام بورس‌ها و پذیرش چندگانه نمادها در بازارهای مختلف از شرق تا غرب جهان بوده است. از سوی دیگر، برخی از زیرساخت‌های خارج از بورس برای معاملات پس از بازار فراهم شده است. در نتیجه تحولات فناوری ارتباطات و همگرایی جهانی در کنار ظهور نسل جدید معامله‌گران، سبب گذار به سمت بازارهای ۲۴ساعته شده است. در‌حالی‌که ابزارهای رقیب بورس‌ها مانند کالاها و رمزارزها و همچنین CFDها توانسته‌اند معاملات ۲۴ساعته را در عمل پیاده‌سازی و اجرایی کنند، بورس‌ها هم کوشیده‌اند ساعات معاملات خود را افزایش دهند.

بیش از یک دهه از ظهور صندوق‌های سرمایه‌گذاری قابل معامله (ETF) در ایران می‌گذرد و در مسیری مشابه مسیر جهانی، با رشد سرسام‌آوری در دارایی‌ها و تنوع ابزارهای تحت مدیریت روبه‌رو شده است. پس از عبور از صندوق‌های سهامی و مختلط، رونق قابل ملاحظه‌ای را در صندوق‌های با درآمد‌ثابت و پس از آن صندوق‌های اهرمی شاهد بودیم و در دو سال اخیر، با توجه به رشد قیمت جهانی طلا و رشد دلار در داخل، صندوق‌های طلا رشد و بازدهی خیره‌کننده‌ای داشتند.

در سال‌های اخیر و به خصوص از اوایل سال ۱۳۹۷، بازار ارز یک تحول مهم و ساختاری را تجربه کرد. این تغییر بنیادی، سبب تحولات اساسی در بازار ارز ایران شد. دولت اقدام به اعمال محدودیت‌هایی در بازار خرده‌فروشی اسکناس و حواله و همچنین خرید و فروش ارز خانگی کرد. به این ترتیب صرافی‌های رسمی از مبادلات ارزی اسکناس براساس عرضه و تقاضا و مکانیسم بازار محروم شدند و حتی نگهداری و معاملات آن جرم‌انگاری شد. با گذشت حدود ۷ سال از این موضوع، بازار معاملات بازار آزاد نه‌تنها کاهش نیافته، بلکه تقاضا به‌شدت تقویت شده و بازار رسمی و قانونمند به بازاری غیررسمی و بازار سیاه تبدیل شد و به دلیل عدم امکان مداخله رسمی و حذف مکانیسم‌های عرضه و تقاضا، موجب عدم شفافیت و جهش‌های شدید شده و کارکرد مورد انتظار آن نیز محقق نمی‌شود.

تحولات دیجیتال، مفاهیم پول و دارایی را دگرگون کرده و بیت‌کوین از سال ۲۰۰۹ آغازگر این تغییر بوده است. رشد سریع و گسترده رمزارزها باعث شده نهادهای ناظر و سیاستگذاران از تحولات عقب بمانند، درحالی‌که تجربه تاریخی پول نشان می‌دهد این دارایی‌ها ناگزیر از قانونمند شدن هستند. چالش اصلی رمزارزها، عدم تطابق با چارچوب‌های حقوقی موجود است و تجربه جهانی نشان می‌دهد نبود شناسایی قانونی، مانع توسعه کنترل‌شده و بهره‌برداری اقتصادی از آنها می‌شود. در ایران نیز حجم بالای معاملات رمزارزها، نهاد ناظر را به سمت ساماندهی و تدوین دستورالعمل برای صرافی‌ها سوق داده است. همزمان، بحث راه‌اندازی صندوق‌های رمزارزی و ورود بورس‌ها به بررسی این بازار در جریان است و فعالان بازار در انتظار قانونمند شدن این حوزه هستند.

بودجه ۱۴۰۵ برخلاف اطلاعات اولیه منتشرشده، همچنان با کسری تراز عملیاتی روبه‌رو است. همچنین درآمدها در حد تورم رشد پیدا کرده که در این حوزه هم برخلاف مصاحبه‌ها، بودجه انقباضی نیست. در عین حال شاهد جهش سهم مالیات در بودجه به ۵۷درصد هستیم. امری که برای اولین بار سهم مالیات از بودجه را به بیش از ۵۰درصد افزایش داده است. رشد مالیات ارزش افزوده و رشد مالیات بر درآمد شرکت‌ها بیش از تورم بوده است که در نبود پایه‌های مالیاتی جدید، فشار مالیاتی مضاعفی را بر مصرف‌کننده و بخش واقعی اقتصاد وارد خواهد ساخت.

طرح «رویش» که اخیرا توسط وزارت اقتصاد معرفی شده، قرار است، حلقه اتصال سرمایه‌های راکد ارزی مردم با تامین مالی تولید باشد. هدف مولدسازی ده‌ها‌ میلیارد دلار خانگی و انتقال آن به جریان اقتصاد است. اما پرسش اصلی اینجاست: آیا ساختارهای اقتصادی، حقوقی و رفتاری اجازه می‌دهد مردم دارایی ارزی خود را در اختیار دولت و نهادهای مالی بگذارند؟ برای پاسخ، لازم است به عقب برگردیم و تجربه‌هایی را که مردم با حساب‌های ارزی بانکی و همچنین تجربه متفاوت و نسبتا موفق بازار سرمایه در گواهی سپرده کالایی داشته‌اند، مرور کنیم.

قریب به دو دهه از تصویب قانون بازار اوراق بهادار می‌گذرد و بازار سرمایه توانست در این رهگذر تحول اساسی داشته باشد. تصویب قانون توسعه ابزارها آغازگر توسعه ابزارهای جدیدی از جمله صندوق‌های سرمایه‌گذاری بوده که به بازیگر اصلی این روزهای بازار مبدل شده است.

اجرایی شدن مکانیسم ماشه به معنی بازگشت به قطعنامه‌هایی است که عمدتا در سال‌های ابتدایی دهه ۹۰ و پیش از برجام تصویب شده‌اند. با توجه به خروج ایالات متحده آمریکا از برجام در سال ۱۳۹۷، ایران نتوانست از مزایای این توافق بهره‌مند شود.

فرآیند تصمیم‌گیری سرمایه‌گذاران پیچیدگی‌های ساختاری قابل‌توجهی دارد و برخلاف تصور تحلیلگران و سیاستگذاران، بازار لنگر مناسبی به عوامل بنیادی ندارد. افراد نمی‌دانند که سطح تعادلی بازار کجاست و البته خیلی از افراد اصلا در مورد این موضوع فکر نمی‌کنند. یکی از چالش‌های اساسی این است که بازار برای مدت طولانی در یک محدوده باقی می‌ماند و سپس به طور ناگهانی جهش یا سقوط می‌کند. سرمایه‌گذارانی که در دوره رونق سرخوش و هیجان‌زده هستند، در دوران سقوط، وحشت‌زده و ناامید می‌شوند. مالی رفتاری و روان‌شناسی می‌تواند الگوهای رفتار و تصمیم‌گیری سرمایه‌گذاران را توضیح دهد. این در حالی است که شرایط جنگ و پساجنگ و شرایط ابهام بر پیچیدگی تصمیم‌گیری سرمایه‌گذاران می‌افزاید و رفتارهای سرمایه‌گذاران و تصمیم‌گیری‌های آنها را دچار چالش اساسی و پیچیدگی دوچندان می‌کند.

مجامع عمومی شرکت‌ها براساس قانون تجارت به‌عنوان بالاترین رکن و عالی‌ترین نهاد تصمیم‌گیری، نقش حیاتی در راهبری و حاکمیت شرکتی ایفا می‌کنند. با این حال، تجربه سال‌ جاری و همزمانی با دوران جنگ و پساجنگ در بازار سرمایه ایران نشان می‌دهد که این نهاد مهم با چالش‌های ساختاری و اجرایی متعددی روبه‌رو بوده و از مجمع سهامداران، در حال گذار به مجمع ذی‌نفعان است و عملا کارکرد، کارآیی و کارآمدی آن را زیر سوال رفته است.