شایان نوظهوری

در تحلیل ناترازی نظام بانکی ایران، معمولا نگاه به درون ترازنامه بانک‌ها محدود می‌شود؛ مطالبات غیرجاری، بنگاه‌داری، ضعف کفایت سرمایه، دارایی‌های منجمد، عدم تعادل سررسیدها و اضافه‌برداشت از بانک مرکزی. همه اینها واقعی‌اند؛ اما تصویر زمانی کامل می‌شود که بانک را فقط واسطه وجوه نبینیم و آن را یکی از محل‌های انتقال ناترازی بخش عمومی به اقتصاد پولی بدانیم.

نظام اعتباری ایران در یک‌سال گذشته نه با یک شوک که با سه شوک متوالی مواجه بوده است: تهاجم اسرائیل در جنگ دوازده‌روزه‌ در خرداد۱۴۰۴، جنگ رمضان که طولانی‌تر بود و از از ۹اسفند سال۱۴۰۴ با تجاوز آمریکا و اسرائیل به ایران آغاز شد و در پی آن، حمله سایبری به شبکه‌ چهار بانک بزرگ کشور که از حدود ۱۵خرداد۱۴۰۵ شروع و تا اواسط تیرماه ادامه داشت. این تراکم شوک‌ها، دقیقا همان شرایطی است که تفکیک «نکول رفتاری» از «نکول ناشی از شوک کلان» را برای نظام اعتبارسنجی، در مقایسه با یک بحران منفرد، چند برابر دشوارتر می‌کند.

طی سالیان گذشته، داستان سقوط ارزش ریال به روایتی آشنا اما تلخ برای ایرانیان بدل شده است. اما این روایت، برخلاف آنچه گاه به‌‌‌صورت تقلیل‌‌‌گرایانه تنها به «تحریم» نسبت داده می‌شود، حکایتی چندلایه از سیر تاریخی سیاستگذاری، فقدان ساختارهای نهادی، فرهنگ اقتصادی و مناسبات جهانی است؛ چندان که سقوط ارزش ریال، بخشی از اعتماد عمومی، افق توسعه و ظرفیت نهادی کشور را نیز با خود به یغما برده است.